Dòng chữ "hàng xuất khẩu" trên thùng trái cây bán trong nước không phải là một chứng nhận và không có định nghĩa chung. Nó có thể chỉ hàng đã đạt đủ tiêu chí của một đơn xuất khẩu nhưng dư ra, hàng bị loại khỏi lô xuất vì ngoại quan, hàng bị nước nhập khẩu trả về, hoặc đơn giản là cách nói để bán được giá. Bốn trường hợp này có chất lượng và độ an toàn khác nhau rất xa.
Muốn biết một thùng "hàng xuất khẩu" thật sự hơn hàng thường ở đâu, bạn cần hiểu hàng xuất khẩu được phân hạng theo tiêu chí nào, thị trường nhập khẩu kiểm những gì, và giấy tờ nào chứng minh được điều người bán nói. Bài này đi qua các điểm đó cho trái cây tươi. Thủ tục để doanh nghiệp xuất khẩu thuộc phạm vi các trang chuyên về xuất khẩu; ở đây chỉ bàn chất lượng từ phía người hiểu sản phẩm.
Bốn thứ hay được gọi chung là "hàng xuất khẩu"
Trong thực tế buôn bán trái cây, cùng một cách gọi có thể chỉ những loại hàng rất khác nhau. Bảng dưới tách chúng ra:
| Loại hàng | Là gì | Chất lượng ăn | Điều nên hỏi |
|---|---|---|---|
| Hàng đạt hạng, dư đơn | Đã qua phân loại, đạt tiêu chí của người mua nước ngoài nhưng không đi được vì đơn đủ, chậm tàu | Thường tốt và đồng đều | Lô của vườn, cơ sở đóng gói nào; ngày hái |
| Hàng loại ra | Bị loại khỏi lô xuất vì cỡ, vết vỏ, hình dáng | Có thể vẫn ngon, ngoại quan kém hơn | Bị loại vì lý do gì |
| Hàng bị trả về hoặc cảnh báo | Lô đã xuất nhưng bị nước nhập khẩu từ chối | Tuỳ lý do; có thể liên quan an toàn | Lý do bị từ chối, cách xử lý theo quy định |
| Chữ dùng để quảng cáo | Không qua quy trình xuất khẩu nào | Như hàng thường cùng nguồn | Có giấy tờ gì chứng minh không |
Hai loại đầu là chuyện bình thường của mọi chuỗi xuất khẩu nông sản: không phải lô nào cũng đi trọn, không phải quả nào cũng đạt hạng. Loại thứ ba cần thận trọng nhất, vì lý do bị từ chối có thể là giấy tờ, có thể là dịch hại, cũng có thể là dư lượng vượt giới hạn. Loại thứ tư là phổ biến nhất và khó kiểm nhất nếu người bán không đưa ra được bằng chứng.
Hàng xuất khẩu được phân hạng dựa trên gì
Cỡ và khối lượng. Mỗi đơn hàng thường quy định khoảng khối lượng hoặc số quả trên một thùng. Quả ngoài khoảng bị chuyển sang hạng khác dù chất lượng ăn có thể như nhau.
Ngoại quan. Vỏ sạch, không sẹo lớn, không vết sâu bệnh, cuống cắt gọn, hình dáng đúng đặc trưng giống. Đây là nhóm tiêu chí loại nhiều quả nhất.
Độ chín đồng đều. Hàng đi xa phải được hái ở độ chín tính trước cho thời gian vận chuyển. Quả quá chín hoặc quá non so với yêu cầu đều bị loại.
Chỉ tiêu ăn. Một số người mua đặt thêm độ Brix tối thiểu, chất khô tối thiểu hoặc yêu cầu bổ thử mẫu. Tiêu chí này có trong một số hợp đồng chứ không phải mọi đơn hàng.
An toàn và kiểm dịch. Lô hàng phải đáp ứng giới hạn dư lượng của nước nhập khẩu, đến từ vùng trồng và cơ sở đóng gói có mã số nếu nước đó yêu cầu, và qua xử lý kiểm dịch như chiếu xạ hay xử lý nhiệt khi cần.
Giới hạn dư lượng: vì sao "đạt chuẩn xuất khẩu" không đồng nghĩa "an toàn hơn"
Mỗi nước đặt giới hạn dư lượng tối đa riêng cho từng hoạt chất trên từng loại nông sản. Nhiều nước tham chiếu các giới hạn của Codex, bộ tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế, nhưng vẫn có danh sách riêng: có hoạt chất bị đặt giới hạn rất thấp, có hoạt chất không có trong danh mục nên áp mức mặc định rất thấp, có hoạt chất được phép ở nước này nhưng không được phép ở nước khác.
Vì vậy câu "đạt chuẩn xuất khẩu" chỉ có nghĩa khi nói rõ chuẩn của nước nào. Một lô đạt giới hạn của thị trường A có thể không đạt thị trường B, và ngược lại. Trái cây bán trong nước cũng phải đáp ứng quy chuẩn an toàn thực phẩm của Việt Nam; nếu sản xuất và kiểm soát đúng, hàng nội địa không mặc nhiên kém an toàn hơn hàng xuất.
Điều mà chuỗi xuất khẩu thường có hơn là hồ sơ: nhật ký vườn, kết quả kiểm nghiệm của lô, chứng thư kiểm dịch. Khi một thùng "hàng xuất khẩu" đi kèm được bản sao những giấy tờ đó, nó mới thật sự cho bạn biết thêm điều gì. Phần đọc phiếu kiểm nghiệm được viết kỹ ở danh mục kiểm nghiệm và truy xuất của trang.
Hàng loại ra từ lô xuất khẩu: chất lượng ăn có thể vẫn rất tốt
Ở các cơ sở đóng gói, tỷ lệ quả không đạt hạng xuất có thể đáng kể, tuỳ loại trái và mùa. Phần lớn số quả này bị loại vì lý do ngoại quan: vết xước nhỏ, sẹo gió, hình dáng lệch, cỡ ngoài khoảng. Chúng được bán vào chợ đầu mối, siêu thị, cơ sở chế biến. Về chất lượng ăn, nhiều quả loại ra không khác quả đạt hạng, vì chúng đến từ cùng vườn, cùng đợt hái.
Với người mua cho bếp nhà hàng, quầy nước ép, cơ sở làm bánh, hàng loại ra từ cơ sở đóng gói đàng hoàng có thể là lựa chọn hợp lý: chất lượng ăn ổn, có thông tin vườn và đợt hái, ngoại quan không quan trọng khi đằng nào cũng gọt, ép. Điều cần làm rõ là lý do bị loại. Quả bị loại vì sâu bệnh bên trong, vì quá chín hay vì dập là chuyện khác hẳn quả bị loại vì vết vỏ.
Một cơ sở đóng gói làm ăn nghiêm túc thường phân rõ các hạng nội địa và nói thẳng hàng thuộc hạng nào. Cách gọi mập mờ "hàng xuất khẩu" cho hàng loại ra là điểm nên dè chừng, dù bản thân hàng có thể không tệ.
Hàng bị trả về: không nên mặc định là hàng tốt
Một lô trái cây bị nước nhập khẩu từ chối hoặc cảnh báo có thể vì nhiều lý do: phát hiện sinh vật gây hại thuộc diện kiểm dịch, dư lượng vượt giới hạn, thiếu hoặc sai giấy tờ, sai nhãn, hoặc hàng hư hỏng do vận chuyển. Trái cây tươi bị trả về sau hành trình dài thường đã giảm chất lượng đáng kể.
Việc xử lý lô hàng bị trả về phải theo quy định của cơ quan có thẩm quyền, tuỳ lý do từ chối. Nếu lý do liên quan an toàn thực phẩm, hàng không thể mặc nhiên đem bán như hàng thường. Vì vậy khi nghe "hàng xuất khẩu bị trả về, bán rẻ", câu hỏi đầu tiên không phải giá mà là: bị trả về vì lý do gì, và có giấy tờ cho phép lưu thông không.
Bài này không nhằm nghi ngờ mọi lô hàng; phần lớn trái cây gắn chữ "xuất khẩu" trên thị trường không thuộc loại này. Nhưng hiểu rằng có loại hàng này giúp bạn không coi dòng chữ đó là lời bảo đảm tự động.
Đọc dòng chữ "hàng xuất khẩu" cho đúng: năm câu hỏi theo thứ tự
Khi nhà cung cấp giới thiệu một lô trái cây là hàng xuất khẩu, đặc biệt khi bạn mua số lượng lớn, có thể đi qua năm câu hỏi sau:
- Hàng đi thị trường nào, hoặc được phân loại theo tiêu chí của thị trường nào? Câu trả lời mơ hồ "hàng xuất khẩu chung" là tín hiệu nên hỏi tiếp.
- Hàng thuộc loại nào: đạt hạng dư đơn, loại ra vì ngoại quan, hay không qua phân loại xuất khẩu?
- Vườn và cơ sở đóng gói là ai, có mã số vùng trồng, mã cơ sở đóng gói hay chứng nhận thực hành tốt nào còn hiệu lực không?
- Lô có kết quả kiểm nghiệm không, kiểm những chỉ tiêu gì, theo giới hạn nào, do phòng thử nghiệm nào làm?
- Có thể nhận mẫu để bổ thử, đo độ Brix hoặc chất khô trước khi chốt đơn không?
Không cần mọi câu đều có giấy tờ. Nhưng một nhà cung cấp trả lời rõ ràng, nhất quán cho cả năm câu thường đáng tin hơn một thùng hàng in chữ "xuất khẩu" to nhất.
Ví dụ giả định: một lô xoài "hàng xuất khẩu" qua năm câu hỏi
Ví dụ giả định: một cửa hàng thực phẩm được chào một lô xoài cát giới thiệu là "hàng xuất khẩu". Hỏi câu thứ nhất, người bán cho biết lô được phân loại theo tiêu chí của một đơn đi châu Á nhưng đơn đã đủ hàng. Câu thứ hai: hàng đạt hạng, dư đơn, không phải hàng loại ra. Đến đây, lời giới thiệu bắt đầu có nội dung kiểm được.
Câu thứ ba: người bán nêu tên cơ sở đóng gói và cho xem bản sao mã số vùng trồng của vườn cung cấp, cùng chứng nhận thực hành tốt còn hạn. Câu thứ tư: lô có kết quả kiểm nghiệm dư lượng do một phòng thử nghiệm thực hiện, nhưng kết quả là của đợt hái tuần trước. Cửa hàng ghi nhận điểm này: giấy tờ thật, nhưng không trùng đúng lô đang chào.
Câu thứ năm: người bán đồng ý gửi mười quả mẫu. Cửa hàng ủ chín, bổ thử, đo độ Brix và thấy phần lớn đạt, hai quả có thịt sượng gần hạt. Kết luận hợp lý không phải "hàng xuất khẩu nên tốt", mà là: lô có nguồn gốc rõ, giấy tờ gần đủ, chất lượng ăn khá đồng đều, cần thoả thuận thêm về quả lỗi. Cách làm này tốn một buổi, nhưng cho cửa hàng một cơ sở mua bán vững hơn nhiều so với dòng chữ in trên thùng.
Những hiểu nhầm phổ biến
"Hàng xuất khẩu chắc chắn sạch hơn hàng nội địa." Hàng xuất khẩu được kiểm theo giới hạn của nước nhập khẩu, có hồ sơ đầy đủ hơn. Hàng nội địa sản xuất đúng quy trình cũng đáp ứng quy chuẩn Việt Nam. So sánh phải dựa trên giấy tờ của từng lô.
"Hàng xuất khẩu luôn ngon hơn." Tiêu chí xuất khẩu nặng về ngoại quan, cỡ, độ chín cho vận chuyển. Quả hái sớm để đi xa có khi kém ngọt hơn quả chín cây bán gần.
"Hàng loại ra là hàng hỏng." Phần lớn quả loại ra vì ngoại quan, chất lượng ăn vẫn tốt nếu không có sâu bệnh bên trong.
"Có mã số vùng trồng là đạt chuẩn xuất khẩu." Mã số vùng trồng là một điều kiện, không phải toàn bộ. Lô hàng còn phải đạt phân hạng, dư lượng và kiểm dịch.
"Giấy tờ xuất khẩu của vườn áp cho mọi lô." Kết quả kiểm nghiệm và chứng thư gắn với từng lô cụ thể. Giấy của lô trước không chứng minh lô sau.
Câu hỏi thường gặp
Có quy định nào cấm ghi "hàng xuất khẩu" trên trái cây bán trong nước không?
Ghi nhãn hàng hoá phải trung thực, không gây hiểu nhầm theo quy định hiện hành về nhãn hàng hoá và bảo vệ người tiêu dùng. Ghi "hàng xuất khẩu" cho hàng không liên quan xuất khẩu có thể bị coi là gây hiểu nhầm. Chi tiết nên kiểm văn bản hiện hành.
Trái cây hàng xuất khẩu dư đơn có khác gì hàng siêu thị?
Có thể tương đương hoặc tốt hơn về độ đồng đều, vì đã qua phân loại chặt. Nhưng siêu thị cũng có tiêu chí thu mua riêng, nhiều siêu thị yêu cầu chứng nhận thực hành tốt. Khác biệt thật nằm ở hồ sơ của từng lô.
Làm sao biết một lô trái cây từng bị trả về?
Người mua lẻ gần như không biết được nếu người bán không nói. Người mua số lượng lớn nên hỏi rõ nguồn gốc lô, xin giấy tờ lưu thông và kết quả kiểm nghiệm, và cảnh giác với lời chào "hàng xuất bị trả, bán rẻ" không kèm lý do.
Hàng loại ra từ xuất khẩu có nên dùng cho quầy nước ép không?
Có thể, nếu bị loại vì ngoại quan và đến từ cơ sở đóng gói rõ ràng. Nên hỏi lý do bị loại, nếm và đo mẫu, và kiểm tra phần thịt trước khi ép. Quả bị loại vì sâu bệnh bên trong hay dập nát thì không phù hợp.
Giới hạn dư lượng của Việt Nam có thấp hơn các nước nhập khẩu không?
Không thể so chung, vì giới hạn đặt theo từng hoạt chất trên từng loại nông sản và mỗi nước có danh mục riêng. Có chỗ Việt Nam chặt hơn, có chỗ nước khác chặt hơn. Muốn so, phải so cụ thể từng hoạt chất trong văn bản hiện hành.