OVOP (Nhật Bản), OTOP (Thái Lan) và OCOP (Việt Nam) cùng xuất phát từ ý tưởng "mỗi làng một sản phẩm": mỗi địa phương tìm và phát triển sản phẩm riêng của mình để giữ người và tạo thu nhập ở nông thôn. Khác biệt lớn nằm ở vai trò của nhà nước và cách nhìn chất lượng: OVOP là phong trào do địa phương tự khởi xướng, nhấn vào sáng tạo và thương hiệu; OTOP và OCOP có hệ thống đánh giá, xếp hạng sao do nhà nước tổ chức.
Hiểu ba mô hình giúp đọc đúng ngôi sao OCOP: nó là sản phẩm của một cách làm có chủ đích, chấm cả tổ chức sản xuất và thị trường, chứ không chỉ là con dấu chất lượng. Nó cũng giúp thấy những điểm mạnh, điểm yếu mà Việt Nam thừa hưởng từ hai mô hình đi trước.
OVOP: phong trào bắt đầu từ Oita
Phong trào "Mỗi làng một sản phẩm" (One Village One Product, OVOP) bắt đầu ở tỉnh Oita, Nhật Bản, từ cuối thập niên 1970, gắn với thống đốc tỉnh lúc đó là Hiramatsu Morihiko. Bối cảnh là nông thôn Oita mất dần người trẻ về các đô thị lớn. Ý tưởng là mỗi làng tự chọn một sản phẩm hay một nét đặc trưng, như một loại quả, một loại nấm, một món chế biến, và đầu tư làm cho nó nổi tiếng.
OVOP thường được tóm tắt bằng ba nguyên tắc: địa phương mà hướng ra toàn cầu, tự lực và sáng tạo, phát triển nguồn nhân lực. Điều đáng chú ý là chính quyền tỉnh đóng vai trò khuyến khích, hỗ trợ kỹ thuật và tiếp thị, nhưng không trao một hệ thống chấm sao cho sản phẩm. Chất lượng được khẳng định chủ yếu qua thị trường và thương hiệu của chính sản phẩm.
Mô hình này lan ra nhiều nước châu Á, châu Phi, Mỹ Latin qua các chương trình hợp tác. Mỗi nơi điều chỉnh theo cách riêng, và phần lớn các phiên bản sau thêm vai trò quản lý của nhà nước nhiều hơn so với bản gốc ở Oita.
Với chủ đề chất lượng, điểm cốt lõi của OVOP là trách nhiệm nằm ở người sản xuất và cộng đồng của họ. Không có ngôi sao nào đứng ra bảo lãnh, nên sản phẩm kém thì người mua không quay lại, và làng tự chịu hậu quả. Cơ chế đơn giản đó buộc người làm giữ chất lượng bằng chính quyền lợi của mình.
Trước Oita là Oyama: chất lượng đi trước phong trào
Câu chuyện thường được kể như tiền thân của OVOP là thị trấn Oyama, cũng thuộc tỉnh Oita. Từ đầu thập niên 1960, nơi này chuyển từ trồng lúa trên đất dốc kém hiệu quả sang trồng mận, hạt dẻ, rồi chế biến chúng thành sản phẩm có giá trị hơn, với khẩu hiệu vui về việc trồng mận, hạt dẻ để có tiền đi du lịch. Thành công của Oyama là một trong những nguồn cảm hứng cho phong trào cấp tỉnh về sau.
Điều đáng để ý từ phía chất lượng là thứ tự của câu chuyện. Người Oyama không bắt đầu bằng một bộ tiêu chí hay một danh hiệu. Họ bắt đầu bằng việc chọn cây hợp đất, học cách trồng và chế biến cho tốt, rồi tự tìm người mua. Danh tiếng đến sau, khi sản phẩm đã đủ tốt để người mua quay lại.
Oita về sau cũng được biết tới với những nông sản như nấm hương khô hay loại chanh kabosu, đều là sản phẩm có nền tảng sản xuất lâu năm. Bài học cho nhà vườn Việt Nam khá thẳng: một chương trình đánh giá có thể giúp sản phẩm được biết tới nhanh hơn, nhưng không thể thay giai đoạn dài làm cho sản phẩm thật sự tốt. Thứ tự đúng là chất lượng trước, danh hiệu sau.
OTOP: Thái Lan thêm hệ thống xếp hạng
Thái Lan triển khai chương trình "Mỗi tambon một sản phẩm" (One Tambon One Product, OTOP) từ năm 2001; tambon là đơn vị hành chính nhỏ ở nông thôn Thái. Khác OVOP, OTOP được tổ chức từ trung ương với quy mô toàn quốc, có hệ thống đăng ký sản phẩm, hội chợ, kênh phân phối và đặc biệt là việc tuyển chọn, xếp hạng sản phẩm từ một tới năm sao.
Hệ thống sao của OTOP tạo ra một ngôn ngữ chung để người mua, nhà phân phối, khách du lịch nhận diện sản phẩm, và tạo động lực cho người sản xuất nâng hạng. Đồng thời, nó cũng mang theo những câu hỏi mà về sau OCOP cũng gặp: sao đo chất lượng hay đo khả năng thị trường, sao có được duy trì không, sản phẩm có giữ được chất lượng sau khi đạt hạng không.
Cách làm của OTOP có ảnh hưởng rõ tới OCOP ở phần xếp hạng sao, kênh hội chợ, cửa hàng giới thiệu sản phẩm. Khi so sánh, bạn nên nhớ bộ tiêu chí và cách xếp hạng của OTOP do Thái Lan quy định riêng, nên "OTOP 5 sao" và "OCOP 5 sao" không phải cùng một thước đo.
OCOP: Việt Nam kết hợp hai hướng
Ở Việt Nam, Quảng Ninh là địa phương làm trước, triển khai chương trình OCOP cấp tỉnh từ năm 2013. Từ kinh nghiệm đó, chương trình được nâng lên quy mô quốc gia năm 2018, gắn với chương trình xây dựng nông thôn mới. Tên "Mỗi xã một sản phẩm" giữ tinh thần OVOP, còn cách tổ chức có hội đồng đánh giá, bộ tiêu chí và hạng sao gần với OTOP hơn.
Đặc điểm riêng của OCOP là phiếu chấm chia làm ba phần: tổ chức sản xuất và sức mạnh cộng đồng, phát triển sản phẩm và thị trường, chất lượng sản phẩm. Phần thứ nhất mang dấu ấn của mục tiêu phát triển cộng đồng: chương trình ưu tiên hợp tác xã, liên kết, lao động địa phương, nguyên liệu địa phương. Phần thứ hai mang dấu ấn thị trường. Chỉ phần thứ ba là chất lượng theo nghĩa hẹp.
Vì kết hợp như vậy, ngôi sao OCOP vừa là công cụ phát triển nông thôn vừa là tín hiệu thị trường. Người mua chỉ quan tâm chất lượng món hàng thì cần biết rằng hai phần ba câu chuyện phía sau ngôi sao nói về những mục tiêu khác. Đó không phải khuyết điểm của chương trình, mà là thiết kế có chủ đích.
Đặt ba chương trình cạnh nhau
Bảng dưới so ba chương trình ở mức tổng quát, theo cách chúng thường được mô tả. Chi tiết vận hành mỗi nước thay đổi theo thời gian:
| Khía cạnh | OVOP (Nhật Bản) | OTOP (Thái Lan) | OCOP (Việt Nam) |
|---|---|---|---|
| Khởi đầu | Tỉnh Oita, cuối thập niên 1970 | Toàn quốc, từ năm 2001 | Quảng Ninh từ 2013, toàn quốc từ 2018 |
| Ai dẫn dắt | Địa phương tự khởi xướng, chính quyền hỗ trợ | Nhà nước tổ chức từ trung ương | Nhà nước tổ chức, địa phương triển khai |
| Đánh giá sản phẩm | Chủ yếu qua thị trường, thương hiệu | Tuyển chọn và xếp hạng sao | Bộ tiêu chí 100 điểm, xếp hạng sao |
| Trọng tâm | Sáng tạo, tự lực, nhân lực | Thu nhập nông thôn, tiếp thị, xuất khẩu | Kinh tế nông thôn, cộng đồng, thị trường, chất lượng |
| Chất lượng được nhìn như | Kết quả của sáng tạo và uy tín sản phẩm | Một phần của tiêu chí xếp hạng | Một trong ba phần của phiếu chấm |
Đọc bảng này, có thể thấy cả OTOP và OCOP đều đi theo hướng "đánh giá để nâng cấp", còn OVOP đi theo hướng "tự làm để nổi tiếng". Hai cách đều có giá trị; cách thứ nhất cho người mua một tín hiệu dễ nhận diện, cách thứ hai buộc sản phẩm tự chứng minh với thị trường.
Những bài học về chất lượng từ hai mô hình đi trước
Sao dễ hơn uy tín. Một hệ thống sao giúp sản phẩm mới có ngay một tín hiệu, nhưng uy tín thật vẫn phải xây qua nhiều mùa. Những sản phẩm làng ở Oita nổi tiếng không nhờ một tấm giấy, mà nhờ nhiều năm giữ chất lượng.
Số lượng dễ lấn chất lượng. Khi chương trình được đo bằng số sản phẩm đạt sao, áp lực có nhiều sản phẩm có thể làm ngưỡng chất lượng bị nới. Đây là điều người ta hay nhắc khi nhìn lại các chương trình kiểu này ở nhiều nước.
Duy trì quan trọng hơn đạt hạng. Sản phẩm đạt sao rồi không giữ chất lượng làm hại cả hệ thống. Vì thế thời hạn, đánh giá lại và thu hồi là những cơ chế mà OCOP cần vận hành thật.
Sản phẩm phải có lý do tồn tại ngoài chương trình. Sản phẩm sống được lâu là sản phẩm có người mua quay lại, không phải sản phẩm chỉ bán được ở hội chợ. Bài học này áp dụng thẳng cho nhà vườn: chất lượng thật đến trước ngôi sao.
Cộng đồng giữ chất lượng tốt hơn cá nhân. Ở cả ba mô hình, sản phẩm bền thường dựa trên một nhóm người sản xuất có quy ước chung về giống, cách làm, cách phân loại. Một hộ giỏi có thể làm ra mẻ hàng xuất sắc, nhưng một cộng đồng có quy ước mới giữ được tên sản phẩm qua nhiều năm.
Người đọc ở Việt Nam rút ra được gì
Với người tiêu dùng kỹ tính, hiểu nguồn gốc của OCOP giúp đặt ngôi sao đúng chỗ: đó là tín hiệu rằng sản phẩm đã đi qua một quy trình đánh giá có tổ chức, chủ thể có năng lực, có giấy tờ, có thị trường. Muốn biết chất lượng món hàng, bạn vẫn cần những bằng chứng riêng của phần chất lượng.
Với nhà vườn, hợp tác xã, tinh thần OVOP là lời nhắc rằng sản phẩm mạnh nhất thường là sản phẩm có nét riêng thật, được người làm hiểu kỹ và giữ đều, chứ không phải sản phẩm được làm ra để đạt sao. Hạng sao đi theo sau chất lượng sẽ bền hơn hạng sao đi trước.
Với người viết truyền thông nông sản, khi so OCOP với OTOP hay OVOP, nên tránh những so sánh kiểu "sao OCOP tương đương sao OTOP". Mỗi chương trình có bộ tiêu chí riêng, mục tiêu riêng, nên hạng sao không quy đổi qua lại được.
Cũng nên tránh lối viết coi OCOP chỉ là bản sao muộn của hai chương trình kia. Việt Nam học từ cả hai nhưng thêm những lựa chọn riêng: gắn với chương trình nông thôn mới, đặt hợp tác xã và cộng đồng vào trung tâm, chấm điểm theo ba phần. Những lựa chọn đó giải thích vì sao một sản phẩm OCOP được đánh giá theo cách mà người quen với OTOP hay OVOP có thể thấy lạ, và vì sao đọc ngôi sao OCOP phải đọc theo đúng logic của nó.
Câu hỏi thường gặp
OCOP có phải chép nguyên mô hình OTOP của Thái Lan không?
Không hẳn. OCOP học từ cả OVOP của Nhật Bản lẫn OTOP của Thái Lan, rồi điều chỉnh theo bối cảnh Việt Nam, gắn với chương trình nông thôn mới. Bộ tiêu chí ba phần và cách phân cấp đánh giá là thiết kế riêng của Việt Nam.
OVOP có hệ thống chấm sao như OCOP không?
Phong trào OVOP gốc ở Oita không vận hành như một hệ thống chấm sao quốc gia. Chính quyền hỗ trợ kỹ thuật, tiếp thị, còn uy tín sản phẩm được xây qua thị trường. Một số nước áp dụng OVOP về sau có thêm cơ chế đánh giá riêng.
Sản phẩm OCOP 5 sao có tương đương OTOP 5 sao không?
Không thể quy đổi. Hai chương trình có bộ tiêu chí, cách chấm và mục tiêu riêng do mỗi nước quy định. Hạng sao chỉ có ý nghĩa trong hệ thống của chính nó, nên so sánh trực tiếp giữa hai bên dễ gây hiểu sai.
Vì sao Quảng Ninh được coi là nơi khởi đầu OCOP ở Việt Nam?
Quảng Ninh triển khai chương trình OCOP cấp tỉnh từ năm 2013, trước khi chương trình được nâng lên quy mô quốc gia năm 2018. Kinh nghiệm tổ chức, bộ tiêu chí và cách xếp hạng ở Quảng Ninh là một nguồn tham khảo cho chương trình toàn quốc.
Ý tưởng mỗi làng một sản phẩm có còn phù hợp khi nhiều xã đã sáp nhập?
Tinh thần của chương trình là phát triển sản phẩm dựa trên lợi thế địa phương, không phụ thuộc chặt vào ranh giới hành chính. Sau sáp nhập, một xã mới có thể có nhiều sản phẩm từ các xã cũ. Cách tổ chức đánh giá cụ thể theo hướng dẫn hiện hành của chương trình.