Không. OCOP là kết quả đánh giá, phân hạng sản phẩm của một chương trình phát triển kinh tế nông thôn, tham gia tự nguyện. An toàn thực phẩm là nghĩa vụ pháp lý bắt buộc với mọi sản phẩm thực phẩm, được bảo đảm bằng một hệ thống riêng: quy chuẩn kỹ thuật, công bố sản phẩm, điều kiện cơ sở và kiểm tra, hậu kiểm của cơ quan nhà nước.
Hai hệ thống có giao nhau: một sản phẩm thực phẩm muốn được xét OCOP thì trước hết phải đáp ứng các yêu cầu pháp lý về an toàn, và phiếu chấm OCOP có tiêu chí về công bố, kiểm nghiệm. Nhưng ngôi sao OCOP không phải là giấy chứng nhận an toàn, không thay giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện, và không miễn cho sản phẩm bất kỳ đợt kiểm tra nào.
Hiểu nhầm "OCOP là chứng nhận an toàn" phổ biến tới mức nhiều người bán dùng nó như lời trấn an khách. Bài này tách hai hệ thống ra để bạn biết mỗi bên trả lời câu hỏi nào.
Hệ thống an toàn thực phẩm bắt buộc trả lời câu hỏi gì
Câu hỏi của hệ thống an toàn thực phẩm rất hẹp và rất cứng: thực phẩm này có gây hại cho người ăn không. Để trả lời, pháp luật đặt ra các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia với giới hạn cho phép về vi sinh vật, kim loại nặng, độc tố vi nấm, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, phụ gia. Sản phẩm vượt giới hạn là vi phạm, bất kể nó ngon hay nổi tiếng thế nào.
Hệ thống này vận hành qua mấy công cụ chính. Thứ nhất là công bố sản phẩm: phần lớn thực phẩm thuộc diện tự công bố, một số nhóm như thực phẩm bảo vệ sức khoẻ phải đăng ký bản công bố với cơ quan nhà nước, theo Nghị định 15/2018 và các văn bản sửa đổi. Thứ hai là điều kiện cơ sở: nhiều loại cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm phải có giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm, có những trường hợp được miễn theo quy định. Thứ ba là kiểm tra và hậu kiểm: cơ quan chức năng lấy mẫu, kiểm tra cơ sở, xử lý vi phạm.
Hệ thống này không quan tâm sản phẩm có đặc trưng vùng hay không, bán được bao xa, bao bì đẹp hay xấu. Nó chỉ đặt một mức sàn, và mọi sản phẩm thực phẩm, có OCOP hay không, đều phải đứng trên mức sàn đó.
OCOP trả lời câu hỏi gì
Câu hỏi của OCOP rộng hơn nhiều: sản phẩm này của địa phương có đáng được phát triển, giới thiệu như một sản phẩm tiêu biểu không, và nó đang ở mức nào. Để trả lời, chương trình chấm cả cách tổ chức sản xuất, khả năng ra thị trường, câu chuyện sản phẩm, lẫn chất lượng. Kết quả là một hạng sao, dùng để nhận diện và hỗ trợ xúc tiến thương mại.
Trong phần chất lượng của phiếu chấm, OCOP có xét tới an toàn thực phẩm, nhưng ở dạng xác nhận rằng sản phẩm đã có công bố, đã có kết quả kiểm nghiệm đạt theo tiêu chuẩn, chủ thể có áp dụng hệ thống quản lý chất lượng. Nói cách khác, OCOP dựa vào bằng chứng của hệ thống an toàn thực phẩm, chứ không tự đặt ra một chuẩn an toàn mới hay thay thế cơ quan kiểm tra.
Vì thế quan hệ giữa hai bên giống như quan hệ giữa bằng lái xe và một cuộc thi lái xe đẹp. Có bằng là điều kiện để được thi; đoạt giải không có nghĩa là được miễn tuân thủ luật giao thông, và người không đi thi vẫn có thể lái an toàn.
Đặt hai hệ thống cạnh nhau
Bảng dưới so hai hệ thống ở những điểm người mua và người bán hay lẫn:
| Điểm so | An toàn thực phẩm (bắt buộc) | OCOP (tự nguyện) |
|---|---|---|
| Ai phải tham gia | Mọi cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm | Chủ thể tự đăng ký nếu muốn |
| Câu hỏi trả lời | Sản phẩm có an toàn để ăn không | Sản phẩm địa phương đang ở mức phát triển nào |
| Thước đo | Giới hạn cho phép trong quy chuẩn kỹ thuật | Thang điểm 100, hạng 3 đến 5 sao |
| Căn cứ | Luật An toàn thực phẩm và văn bản hướng dẫn | Quyết định của Thủ tướng về chương trình và bộ tiêu chí |
| Khi sản phẩm không đạt | Vi phạm, bị xử lý, có thể bị thu hồi sản phẩm | Không được công nhận hoặc bị hạ hạng, thu hồi công nhận |
| Theo dõi sau khi bán ra | Kiểm tra, hậu kiểm, lấy mẫu trên thị trường | Đánh giá lại theo thời hạn, không giám sát lô |
Cột bên trái là sàn, cột bên phải là thang. Một sản phẩm có thể đứng trên sàn mà không leo thang, nghĩa là an toàn mà không có OCOP. Điều không được xảy ra là leo thang mà không đứng trên sàn; nếu xảy ra, đó là vi phạm cả hai phía và ngôi sao có thể bị thu hồi.
Bốn hiểu nhầm hay gặp và cách đọc lại
"Có OCOP là không phải lo dư lượng." Mẫu tham gia đánh giá đã đạt kiểm nghiệm, nhưng ngôi sao không theo dõi từng lô. Với rau ăn lá, trái cây ăn cả vỏ, chè, những nhóm có rủi ro dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, người mua lớn vẫn nên yêu cầu kiểm nghiệm theo lô hoặc theo đợt, đối chiếu giới hạn tối đa trong quy định của Bộ Y tế đang có hiệu lực.
"Không có OCOP là hàng không an toàn." Phần lớn thực phẩm trên thị trường không tham gia OCOP, kể cả hàng của các doanh nghiệp lớn. Việc không có ngôi sao không nói gì về an toàn. Điều cần xem là sản phẩm có công bố hợp lệ, nhãn đầy đủ, nguồn gốc rõ hay không.
"Sản phẩm OCOP được miễn kiểm tra." Không có quy định nào như vậy. Cơ sở có sản phẩm OCOP vẫn chịu kiểm tra an toàn thực phẩm như mọi cơ sở khác. Ngược lại, nếu bị phát hiện vi phạm, cơ sở còn có thể bị thu hồi công nhận OCOP.
"Sao càng cao thì càng an toàn." Về an toàn, mọi sản phẩm hợp pháp đều phải đạt cùng một mức sàn trong quy chuẩn. Hạng 5 sao không có giới hạn dư lượng chặt hơn hạng 3 sao. Sao cao hơn thường đi kèm kiểm nghiệm đều hơn và hệ thống quản lý tốt hơn, tức là rủi ro trượt khỏi sàn thấp hơn, chứ không phải một chuẩn an toàn cao hơn.
Mỗi nhóm sản phẩm có một rủi ro an toàn riêng
Hệ thống an toàn thực phẩm đo nhiều chỉ tiêu, nhưng với từng nhóm sản phẩm hay gặp trong OCOP, có những rủi ro điển hình mà phiếu kiểm nghiệm nên có. Danh sách dưới ở mức phổ thông, ngưỡng cụ thể cần đối chiếu quy chuẩn hiện hành:
- Rau, quả tươi, chè: dư lượng thuốc bảo vệ thực vật là rủi ro chính, nhất là rau ăn lá và quả ăn cả vỏ.
- Hạt, đồ khô, gia vị: độc tố vi nấm như aflatoxin khi phơi sấy, bảo quản ẩm; kèm độ ẩm và tạp chất.
- Nước mắm, mắm các loại: histamine và vi sinh vật, phụ thuộc độ tươi của cá và cách ủ.
- Mật ong: độ ẩm cao dễ lên men, dư lượng kháng sinh nếu đàn ong được dùng thuốc không đúng.
- Đồ sấy dẻo, mứt, bánh kẹo: chất bảo quản, phẩm màu, chất tạo ngọt phải nằm trong danh mục và giới hạn cho phép.
- Thịt, cá chế biến, đồ hun khói: vi sinh vật, phụ gia như nitrit, và điều kiện bảo quản lạnh.
- Rượu ngâm, rượu quê: methanol và các chất phát sinh khi chưng cất không kiểm soát.
Khi xem phiếu kiểm nghiệm của một sản phẩm OCOP, hãy kiểm xem các rủi ro điển hình của nhóm đó có trong danh sách chỉ tiêu đã đo hay không. Một phiếu chỉ có vài chỉ tiêu chung, thiếu đúng chỉ tiêu quan trọng nhất của loại hàng, nói về an toàn ít hơn nhiều so với vẻ ngoài của nó.
Kiểm an toàn của một sản phẩm OCOP theo đúng thứ tự
Nếu bạn là người mua cho cửa hàng thực phẩm chọn lọc hay bếp nhà hàng, có thể đọc một sản phẩm OCOP theo thứ tự sau, bắt đầu từ sàn rồi mới tới thang:
- Xem sản phẩm đã công bố chưa: bản tự công bố hoặc giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố, tuỳ nhóm sản phẩm.
- Xem cơ sở sản xuất có giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm hay thuộc diện được miễn, và vì sao được miễn.
- Xin phiếu kiểm nghiệm gần nhất, để ý phòng thử nghiệm, ngày lấy mẫu, chỉ tiêu đã đo và ngưỡng đối chiếu.
- Đối chiếu chỉ tiêu trong phiếu với rủi ro thật của loại sản phẩm: dư lượng với rau quả, độc tố vi nấm với hạt và đồ khô, vi sinh với đồ ăn liền, kim loại nặng với thuỷ sản.
- Sau cùng mới xem hạng sao OCOP và năm công nhận, như thông tin về năng lực tổ chức và độ ổn định của nhà cung cấp.
Làm theo thứ tự này, ngôi sao trở về đúng vị trí: một thông tin bổ sung có giá trị, đứng sau những bằng chứng an toàn mà pháp luật đòi hỏi. Thứ tự ngược lại, nhìn sao trước rồi bỏ qua giấy tờ an toàn, là cách nhiều người mua đã nhận phải lô hàng có vấn đề mà vẫn tin là hàng chuẩn.
Người bán nên nói về OCOP và an toàn thế nào cho đúng
Với nhà vườn, hợp tác xã, cửa hàng đặc sản, cách nói "sản phẩm OCOP nên an toàn tuyệt đối" vừa sai về khái niệm vừa đặt người bán vào thế khó nếu một lô hàng có vấn đề. Cách nói chính xác và vẫn thuyết phục là tách hai ý: sản phẩm đã công bố theo quy định và có kết quả kiểm nghiệm đạt, kèm ngày; sản phẩm được công nhận OCOP hạng mấy sao, năm nào.
Cách nói này có lợi cho cả hai phía. Người mua hiểu đúng điều mình được bảo đảm, và có căn cứ để hỏi thêm. Người bán không phải gánh một lời hứa mà chương trình OCOP không hề đưa ra. Với người viết truyền thông nông sản, đây cũng là chỗ dễ sai nhất: một câu "đạt chuẩn OCOP, bảo đảm an toàn vệ sinh thực phẩm" trông vô hại nhưng gộp hai hệ thống làm một, và người đọc sẽ mang hiểu nhầm đó sang những sản phẩm khác.
Một thói quen nhỏ giúp tránh nhầm lẫn là đặt hai loại thông tin ở hai chỗ khác nhau trên tài liệu giới thiệu: phần an toàn gồm số công bố, ngày kiểm nghiệm, tên phòng thử nghiệm; phần OCOP gồm hạng sao và năm công nhận. Người đọc nhìn vào sẽ tự thấy đó là hai lời xác nhận khác nhau, đến từ hai nơi khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Sản phẩm OCOP có cần giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm không?
Việc cần hay được miễn giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm phụ thuộc loại hình và quy mô cơ sở theo quy định an toàn thực phẩm, không phụ thuộc OCOP. Có OCOP không làm phát sinh hay miễn nghĩa vụ này.
Phiếu kiểm nghiệm nộp khi đánh giá OCOP có dùng thay kiểm nghiệm lô hàng không?
Không nên dùng thay. Phiếu đó phản ánh mẫu tại thời điểm lấy mẫu để làm hồ sơ. Với người mua cần độ chắc chắn cao, kiểm nghiệm theo lô hoặc theo đợt giao hàng vẫn là cách đúng, nhất là với nhóm sản phẩm có rủi ro dư lượng.
Nếu sản phẩm OCOP bị phát hiện vi phạm an toàn thực phẩm thì sao?
Cơ sở bị xử lý theo quy định an toàn thực phẩm như mọi cơ sở khác. Ngoài ra, theo nguyên lý của chương trình, vi phạm về chất lượng, an toàn có thể là căn cứ thu hồi quyết định công nhận OCOP. Chi tiết nên đối chiếu văn bản hướng dẫn hiện hành.
Thực phẩm bảo vệ sức khoẻ có thể là sản phẩm OCOP không?
Một số sản phẩm từ thảo dược, dược liệu tham gia OCOP ở nhóm thảo dược. Nếu sản phẩm thuộc diện thực phẩm bảo vệ sức khoẻ thì vẫn phải đăng ký bản công bố theo quy định riêng. Hạng sao OCOP không phải bằng chứng về công dụng của sản phẩm.
Làm sao biết một sản phẩm đã tự công bố hợp lệ?
Bạn có thể xin người bán bản tự công bố sản phẩm, đối chiếu tên sản phẩm, tên cơ sở, chỉ tiêu chất lượng và an toàn ghi trong đó với nhãn. Một số địa phương đăng tải thông tin tự công bố trên trang của cơ quan quản lý an toàn thực phẩm.