OCOP, chỉ dẫn địa lý và VietGAP có thể cùng nằm trên một sản phẩm vì chúng trả lời ba câu hỏi khác nhau: sản phẩm này của địa phương đang ở hạng nào (OCOP), nó đến từ vùng nào và vì thế có đặc tính gì (chỉ dẫn địa lý), nó được trồng, nuôi theo quy trình thực hành tốt hay không (VietGAP). Trong phiếu chấm OCOP, chỉ dẫn địa lý và chứng nhận VietGAP thường được tính là bằng chứng cộng điểm, nhưng không dấu nào thay được dấu nào.
Khi ba dấu cùng có mặt, sản phẩm có lời hứa ở cả ba phía: vùng, quy trình và mức phát triển tổng thể. Khi chỉ có một hai dấu, người đọc biết ít hơn về những phía còn lại. Rắc rối thường đến khi bao bì hay lời giới thiệu khiến người mua tưởng một dấu đang hứa thay cho dấu khác.
Mỗi dấu do ai trao và ai giữ
Sao OCOP. Hội đồng đánh giá theo bộ tiêu chí của chương trình, cấp có thẩm quyền ra quyết định công nhận theo hạng. Chủ thể đứng tên là hợp tác xã, doanh nghiệp, tổ hợp tác hay hộ có đăng ký kinh doanh. Kết quả gắn với một sản phẩm cụ thể và có thời hạn.
Chỉ dẫn địa lý. Văn bằng do Cục Sở hữu trí tuệ cấp, Nhà nước là chủ sở hữu, địa phương được giao quản lý. Người sản xuất trong vùng muốn in tên vùng có chỉ dẫn địa lý phải được phép sử dụng theo quy chế quản lý của địa phương và đáp ứng điều kiện về nguồn gốc, chất lượng.
VietGAP. Tổ chức chứng nhận được chỉ định đánh giá cơ sở sản xuất theo tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt, cấp giấy chứng nhận có thời hạn và đánh giá giám sát. Chứng nhận gắn với cơ sở, vùng sản xuất và sản phẩm cụ thể được ghi trong giấy.
Hệ quả quan trọng. Ba dấu có ba chủ thể đứng tên khác nhau, ba nơi kiểm khác nhau, ba thời hạn khác nhau. Một sản phẩm có thể mất một dấu mà vẫn giữ hai dấu kia: chứng nhận VietGAP hết hạn không tự làm mất sao OCOP, nhưng sẽ làm điểm chất lượng thấp đi khi đánh giá lại.
Trong phiếu chấm OCOP, hai dấu kia được tính thế nào
Bộ tiêu chí OCOP khuyến khích sản phẩm dựa trên nguyên liệu địa phương có chất lượng và được bảo hộ. Vì thế, sản phẩm có chỉ dẫn địa lý hoặc nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận gắn với vùng thường được ghi nhận ở những tiêu chí về tính đặc trưng và sở hữu trí tuệ; sản phẩm có vùng nguyên liệu được chứng nhận VietGAP, hữu cơ hay tương đương thường được ghi nhận ở phần chất lượng. Tên tiêu chí và số điểm cụ thể tuỳ phiếu chấm của từng bộ sản phẩm.
Điều này dẫn tới một quan hệ một chiều: có chỉ dẫn địa lý và VietGAP giúp sản phẩm dễ đạt sao cao hơn, nhưng có sao OCOP không chứng minh được sản phẩm có hai dấu kia. Một sản phẩm 4 sao có thể đạt điểm cao nhờ những tiêu chí khác mà không có chỉ dẫn địa lý, cũng không có VietGAP.
Với người đọc, hệ quả thực tế là: muốn biết sản phẩm OCOP có chứng nhận quy trình hay không, phải tìm giấy chứng nhận quy trình; muốn biết sản phẩm có được dùng tên vùng được bảo hộ không, phải xem quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý. Ngôi sao không trả lời thay hai câu đó. Ngược lại, giấy chứng nhận VietGAP hay quyền dùng chỉ dẫn địa lý cũng không cho biết chủ thể đã được đánh giá về tổ chức sản xuất và thị trường ra sao.
Năm tổ hợp hay gặp và mỗi tổ hợp hứa gì
Bảng sau đi qua những tổ hợp dấu phổ biến trên nông sản, cho biết người mua biết được gì và còn thiếu gì:
| Tổ hợp dấu | Biết được | Còn thiếu |
|---|---|---|
| Chỉ có sao OCOP | Chủ thể có tổ chức, có công bố, có kiểm nghiệm lúc đánh giá | Quy trình canh tác có được chứng nhận không; vùng có được bảo hộ không |
| OCOP và VietGAP | Thêm: vùng nguyên liệu có quy trình thực hành tốt, có giám sát định kỳ | Đặc tính vùng có được bảo hộ không |
| OCOP và chỉ dẫn địa lý | Thêm: nguồn gốc đúng vùng, đặc tính theo bản mô tả | Cách dùng thuốc, phân có được đánh giá độc lập không |
| Cả ba dấu | Lời hứa ở ba phía: vùng, quy trình, mức phát triển | Vẫn không có lời hứa cho từng lô và từng quả |
| Chỉ dẫn địa lý, không OCOP | Đúng vùng, có đặc tính vùng | Chủ thể cụ thể được đánh giá ra sao về tổ chức, thị trường |
Dòng cuối là tình huống rất phổ biến: nhiều hộ, nhiều cơ sở trong vùng có chỉ dẫn địa lý được dùng tên vùng nhưng không đi OCOP. Thiếu sao không làm hàng của họ kém hơn hàng cùng vùng có sao; nó chỉ có nghĩa là chưa ai đánh giá phần tổ chức và thị trường của họ.
Tên vùng trên một sản phẩm OCOP: chỗ dễ vượt quyền
Sản phẩm OCOP thường mang tên địa phương, vì chương trình gắn với sản phẩm của xã, của vùng. Vấn đề nảy sinh khi tên địa phương đó đã được bảo hộ là chỉ dẫn địa lý hoặc là một nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận do một hội, một hợp tác xã nắm. Khi đó, dùng tên vùng trên bao bì không còn là chuyện tự do, mà là chuyện có được phép hay không.
Ví dụ giả định: một cơ sở ở ngay sát ranh vùng chỉ dẫn địa lý của một loại tiêu, làm tiêu sọ đóng hũ rất đạt, được công nhận OCOP 3 sao với tên sản phẩm có chữ tên vùng. Nếu vườn tiêu của cơ sở nằm ngoài vùng khoanh định, hoặc cơ sở chưa được cấp quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý, việc in tên vùng theo cách gợi hàng có chỉ dẫn địa lý có thể bị coi là sử dụng sai, dù sản phẩm đã có sao.
Với người mua, điều này có nghĩa là một sản phẩm OCOP mang tên vùng nổi tiếng chưa chắc đã là hàng chỉ dẫn địa lý của vùng đó. Muốn biết, bạn cần xem sản phẩm có dấu hiệu chỉ dẫn địa lý theo quy chế của địa phương hay không, hoặc hỏi cơ sở về quyền sử dụng. Với người viết truyền thông, đừng viết "sản phẩm OCOP mang chỉ dẫn địa lý X" nếu chưa kiểm được điều đó.
Khi các dấu không khớp nhau
Ba dấu được trao độc lập, nên có lúc chúng không khớp nhau mà người mua không thấy. Trường hợp hay gặp nhất là vùng không trùng: giấy chứng nhận VietGAP cấp cho một số vườn của hợp tác xã, trong khi sản phẩm OCOP của hợp tác xã dùng nguyên liệu gom từ cả những vườn chưa được chứng nhận. Bao bì in cả hai dấu, nhưng chỉ một phần nguyên liệu thật sự đi qua quy trình được đánh giá.
Trường hợp thứ hai là giống không trùng. Bản mô tả của một chỉ dẫn địa lý có thể gắn với một giống hay một nhóm giống nhất định. Một sản phẩm OCOP mang tên vùng nhưng chuyển sang giống năng suất cao hơn, vẫn trồng trong vùng, thì về nguồn gốc vẫn đúng nhưng về đặc tính có thể đã lệch khỏi bản mô tả. Hội đồng OCOP không nhất thiết phát hiện điều này, vì họ chấm theo phiếu của chương trình chứ không đối chiếu bản mô tả chỉ dẫn địa lý.
Trường hợp thứ ba là thời điểm không trùng: sao OCOP còn hạn, nhưng chứng nhận VietGAP đã hết hạn chưa cấp lại, hoặc ngược lại. Cả ba trường hợp đều không phải gian lận theo nghĩa thông thường, nhưng đều làm lời hứa tổng thể yếu hơn những gì bao bì gợi ra. Câu hỏi giúp làm rõ rất đơn giản: nguyên liệu của chính sản phẩm này đến từ những vườn nào, và các vườn đó có nằm trong phạm vi của từng giấy chứng nhận không.
Khi ba dấu cùng in, bao bì dễ nói quá điều gì
Bao bì có nhiều dấu thường tạo cảm giác "đã được kiểm đủ mọi mặt". Những cách nói sau là quá lời, dù từng dấu riêng lẻ đều thật:
- "Đạt chuẩn OCOP, chỉ dẫn địa lý, VietGAP nên sạch tuyệt đối." Không dấu nào hứa an toàn tuyệt đối cho từng lô; VietGAP gần với an toàn nhất nhưng cũng chỉ là quy trình có kiểm soát.
- "Ba chứng nhận quốc gia." OCOP là kết quả phân hạng, chỉ dẫn địa lý là quyền sở hữu trí tuệ, VietGAP là chứng nhận quy trình. Gộp chúng thành "ba chứng nhận" làm người đọc hiểu sai bản chất.
- "Ngon nhất vùng." Không dấu nào xếp hạng độ ngon giữa các sản phẩm cùng vùng.
- "Được nhà nước bảo đảm chất lượng." Nhà nước là chủ sở hữu chỉ dẫn địa lý và ban hành bộ tiêu chí OCOP, nhưng việc giữ chất lượng hằng ngày là của người sản xuất.
- In dấu của sản phẩm này lên dòng sản phẩm khác cùng thương hiệu chưa được đánh giá, chứng nhận.
Người bán tử tế thường in từng dấu kèm năm hoặc mã tra cứu, và giải thích ngắn mỗi dấu nói gì. Cách trình bày đó ít "kêu" hơn nhưng làm người mua kỹ tính tin hơn.
Chọn dấu nào để tin tuỳ điều bạn cần
Với người mua cho bếp nhà hàng, cửa hàng thực phẩm chọn lọc hay người viết về nông sản, ba dấu có sức nặng khác nhau tuỳ câu hỏi bạn đang đặt:
- Nếu bạn cần đúng vị đặc trưng của một vùng cho món ăn, chỉ dẫn địa lý và quyền sử dụng của người bán là dấu đầu tiên phải kiểm.
- Nếu bạn lo dư lượng và cách canh tác, chứng nhận quy trình còn hiệu lực, cộng phiếu kiểm nghiệm theo lô, quan trọng hơn hai dấu kia.
- Nếu bạn cần một nhà cung cấp ổn định, có tổ chức, giao hàng đều, có giấy tờ đầy đủ, sao OCOP còn hiệu lực là tín hiệu tốt.
- Nếu bạn viết bài giới thiệu sản phẩm, ghi đúng tên từng dấu, năm và chủ thể, tránh gộp thành một danh hiệu chung.
- Dù mục đích là gì, đối chiếu phạm vi của từng dấu với chính lô hàng bạn nhận: vườn nào, giống nào, thời hạn nào. Đây là bước biến ba dấu trên bao bì thành thông tin dùng được.
Thứ tự ưu tiên thay đổi theo mục đích, và đó chính là lý do ba dấu cùng tồn tại. Mỗi dấu làm tốt một việc; dùng một dấu để trả lời câu hỏi của dấu khác là chỗ người mua hay sai nhất.
Câu hỏi thường gặp
Sản phẩm có chỉ dẫn địa lý có tự động được OCOP không?
Không. Chỉ dẫn địa lý là quyền sở hữu trí tuệ gắn với vùng, còn OCOP là đánh giá một sản phẩm cụ thể của một chủ thể. Chủ thể phải tự đăng ký và được chấm theo bộ tiêu chí. Có chỉ dẫn địa lý giúp được ghi nhận ở một số tiêu chí, không thay cả phiếu chấm.
Chứng nhận VietGAP hết hạn thì sao OCOP có mất không?
Không tự động mất trong thời hạn công nhận. Nhưng khi đánh giá lại, phần chất lượng sẽ thiếu bằng chứng về quy trình và điểm có thể thấp hơn. Người mua nên kiểm từng dấu theo thời hạn riêng của nó.
Sản phẩm hữu cơ có được tính như VietGAP trong OCOP không?
Chứng nhận hữu cơ cho vùng nguyên liệu thường được ghi nhận ở phần chất lượng như một hệ thống canh tác có kiểm soát, nhiều khi ở mức cao hơn. Cách tính cụ thể tuỳ phiếu chấm của từng bộ sản phẩm, nên đối chiếu hướng dẫn hiện hành.
Nhãn hiệu tập thể khác chỉ dẫn địa lý thế nào khi in trên sản phẩm OCOP?
Nhãn hiệu tập thể thuộc sở hữu của một tổ chức như hội, hợp tác xã, dùng cho thành viên; chỉ dẫn địa lý do Nhà nước sở hữu, dùng cho người sản xuất trong vùng đáp ứng điều kiện. Cả hai đều đòi quyền sử dụng; có sao OCOP không thay quyền đó.
Có nên chỉ mua sản phẩm có đủ ba dấu không?
Không cần thiết. Sản phẩm đủ ba dấu cho nhiều thông tin hơn, nhưng phần lớn nông sản tốt trên thị trường chỉ có một hai dấu. Hãy chọn dấu theo điều bạn thật sự cần biết, rồi bổ sung bằng thử mẫu và kiểm nhận từng lô.