Không hẳn. Hạng sao OCOP là kết quả cộng điểm của ba phần: tổ chức sản xuất, phát triển sản phẩm và thị trường, và chất lượng sản phẩm. Một sản phẩm 4 sao có tổng điểm cao hơn sản phẩm 3 sao, nhưng phần điểm chênh có thể đến từ bao bì, kênh bán, quy mô chủ thể hay hệ thống quản lý, chứ không nhất thiết từ vị ngon hay chỉ tiêu chất lượng của chính món hàng.
Nói cách khác, 4 sao cho biết cả "gói" sản phẩm, từ người làm ra nó tới cách nó được đưa ra thị trường, được chấm cao hơn. Muốn biết riêng chất lượng hơn kém ra sao, bạn phải nhìn vào phần chất lượng trong phiếu chấm, hoặc vào những bằng chứng mà phần đó đòi hỏi: công bố tiêu chuẩn, kiểm nghiệm định kỳ, chứng nhận quy trình.
Bài này giải thích hạng sao được cộng từ đâu, những chỗ 4 sao thường hơn 3 sao, vì sao một sản phẩm 3 sao vẫn có thể ngon hơn, và nên so hai hạng trong phạm vi nào cho khỏi sai.
Hạng sao OCOP được cộng từ đâu
OCOP là chương trình "Mỗi xã một sản phẩm", triển khai trên cả nước từ năm 2018. Sản phẩm tham gia được hội đồng đánh giá chấm theo thang 100 điểm, sau đó xếp hạng từ 1 đến 5 sao. Theo cách phân hạng đang được áp dụng phổ biến, từ 50 đến dưới 70 điểm là 3 sao, từ 70 đến dưới 90 điểm là 4 sao, từ 90 điểm trở lên có thể được xét 5 sao; dưới 50 điểm thì chưa được công nhận là sản phẩm OCOP. Bộ tiêu chí đã được sửa đổi qua các giai đoạn, nên khi cần con số chính xác bạn nên kiểm quyết định hiện hành của Thủ tướng về bộ tiêu chí và quy trình đánh giá, phân hạng.
Điều quan trọng hơn ngưỡng điểm là cấu trúc phiếu chấm. Phiếu chia làm ba phần lớn. Phần thứ nhất xem chủ thể và cách tổ chức sản xuất: loại hình hợp tác xã, doanh nghiệp hay hộ, nguồn nguyên liệu, liên kết, lao động địa phương, ý thức bảo vệ môi trường. Phần thứ hai xem phát triển sản phẩm và thị trường: bao bì, nhãn, câu chuyện sản phẩm, kế hoạch kinh doanh, kênh phân phối, phạm vi thị trường. Phần thứ ba xem chất lượng sản phẩm: tiêu chuẩn công bố, kết quả kiểm nghiệm, hệ thống quản lý chất lượng, tính đặc trưng.
Phần chất lượng thường có tỷ trọng lớn nhất trong ba phần, nhưng chỉ là một phần. Hai sản phẩm cùng đạt gần trọn điểm chất lượng vẫn có thể cách nhau một hạng sao vì một bên là hộ nhỏ bán trong tỉnh, bên kia là hợp tác xã có kênh bán ra nhiều tỉnh.
Ví dụ giả định: hai sản phẩm, hai hạng sao
Bảng dưới là ví dụ giả định với hai gói long nhãn sấy của hai cơ sở khác nhau. Điểm từng phần chỉ để minh hoạ cách cộng, không phải điểm thật của sản phẩm nào và không phải điểm tối đa chính thức của từng phần:
| Phần chấm | Cơ sở A (hộ sản xuất) | Cơ sở B (hợp tác xã) | Phần chênh nói lên điều gì |
|---|---|---|---|
| Tổ chức sản xuất | Thấp: hộ đăng ký kinh doanh, ít liên kết | Cao: hợp tác xã, có vùng nguyên liệu liên kết | Quy mô và độ ổn định nguồn hàng, không phải vị |
| Phát triển sản phẩm, thị trường | Trung bình: bán trong tỉnh, bao bì đơn giản | Cao: bán nhiều tỉnh, bao bì hoàn chỉnh, có câu chuyện sản phẩm | Khả năng đưa hàng đi xa |
| Chất lượng sản phẩm | Cao: kiểm nghiệm đạt, vị được hội đồng đánh giá tốt | Cao: kiểm nghiệm đạt, có thêm hệ thống quản lý chất lượng | Gần ngang nhau, B nhỉnh hơn ở phần quản lý |
| Tổng và hạng | Khoảng 65 điểm, 3 sao | Khoảng 80 điểm, 4 sao | Hơn một hạng nhưng chủ yếu nhờ hai phần đầu |
Ví dụ này không nói rằng mọi sản phẩm 4 sao đều như vậy. Có những sản phẩm 4 sao hơn hẳn về chất lượng: kiểm nghiệm đủ chỉ tiêu hơn, quy trình được chứng nhận, vị ổn định hơn qua các lô. Điểm cần nhớ là hạng sao không cho bạn biết trường hợp nào đang xảy ra. Muốn biết, phải mở tiếp các bằng chứng của phần chất lượng.
Những chỗ 4 sao thường hơn 3 sao
Kiểm nghiệm đều đặn hơn. Ở hạng cao, phiếu chấm thường đòi kết quả kiểm nghiệm định kỳ chứ không chỉ một lần lúc công bố. Với người mua, đây là khác biệt có ý nghĩa nhất: sản phẩm được đo lại theo thời gian, không chỉ mẫu đẹp nhất mang đi kiểm.
Có hệ thống quản lý chất lượng. Các hệ thống như HACCP, ISO 22000 với hàng chế biến, hay chứng nhận VietGAP, hữu cơ với nông sản tươi thường được cộng điểm ở phần chất lượng. Chúng không làm sản phẩm ngon hơn, nhưng làm chất lượng giữa các lô ổn định hơn và có ghi chép để truy lại.
Nguyên liệu rõ nguồn hơn. Chủ thể có vùng nguyên liệu riêng hoặc hợp đồng liên kết thường được chấm cao hơn chủ thể mua gom trôi nổi. Điều này gián tiếp liên quan chất lượng: biết nguyên liệu từ đâu thì kiểm soát được giống, thời vụ, cách ly thuốc.
Bao bì và thông tin trên nhãn đầy đủ hơn. Đây là phần người mua thấy ngay nhưng ít liên quan tới chất lượng bên trong. Một gói đẹp hơn không làm hạt tiêu thơm hơn, dù nó có thể giữ hàng tốt hơn nếu vật liệu bao bì chống ẩm, chống sáng.
Thị trường rộng hơn. Sản phẩm bán được ra ngoài tỉnh, vào chuỗi cửa hàng, hay xuất khẩu thì được điểm thị trường cao hơn. Bán rộng buộc chủ thể giữ chất lượng đồng đều, nhưng bản thân phạm vi thị trường không phải chỉ tiêu chất lượng.
Hạng sao gắn với sản phẩm của một chủ thể, không gắn với cả vùng
Một hiểu nhầm hay gặp là coi hạng sao như danh hiệu của cả một loại đặc sản ở một địa phương: "bưởi ở đây là bưởi 4 sao", "chè vùng này 4 sao". Thực ra kết quả phân hạng gắn với một sản phẩm cụ thể của một chủ thể cụ thể, với tên gọi, quy cách đóng gói và tiêu chuẩn công bố xác định. Hợp tác xã A có sản phẩm chè búp được công nhận 4 sao không có nghĩa là chè của hộ bên cạnh, cùng đồi, cùng giống, cũng 4 sao.
Điều này có hai hệ quả cho người đọc. Thứ nhất, khi so hai sản phẩm cùng vùng, một có sao và một không, khoảng cách có thể chỉ là chuyện một bên đã tham gia đánh giá còn một bên chưa. Hộ chưa tham gia không nhất thiết làm hàng kém hơn. Thứ hai, khi cùng một chủ thể có nhiều dòng sản phẩm, như chè búp, chè xanh túi lọc, bột chè, thì mỗi dòng phải được đánh giá riêng. Dòng nào không được chấm thì không được mượn sao của dòng khác, dù in chung một thương hiệu.
Với người làm truyền thông nông sản, cách nói chính xác là "sản phẩm X của hợp tác xã Y được công nhận OCOP 4 sao", kèm năm công nhận, chứ không phải "đặc sản vùng Z đạt 4 sao". Cách nói thứ nhất cho người đọc biết đúng cái được chấm; cách nói thứ hai vô tình kéo uy tín của một sản phẩm phủ lên cả những người làm chưa từng được ai đánh giá.
Vì sao một sản phẩm 3 sao vẫn có thể ngon hơn
Vị ngon, mùi thơm, độ giòn hay độ dẻo là những thứ người ăn quan tâm nhất, nhưng trong phiếu chấm OCOP chúng chỉ chiếm một phần nhỏ của phần chất lượng, thường dưới dạng đánh giá cảm quan hoặc tính đặc trưng của sản phẩm. Phần còn lại của điểm chất lượng là giấy tờ, kiểm nghiệm và hệ thống. Một hộ làm mắm theo cách truyền thống, nguyên liệu tốt, vị rất riêng, nhưng chưa có hệ thống quản lý chất lượng và chỉ bán ở chợ huyện cũ, có thể dừng ở 3 sao dù món hàng của họ được người sành ăn đánh giá cao hơn một sản phẩm 4 sao làm theo dây chuyền.
Chiều ngược lại cũng xảy ra: một sản phẩm 4 sao có thể nhạt hơn vì chủ thể chọn công thức dễ bán, ít mặn, ít đặc trưng để hợp khẩu vị số đông. Phiếu chấm không phạt điều đó, miễn sản phẩm đạt tiêu chuẩn đã công bố.
Vì vậy, nếu điều bạn cần là vị đặc trưng cho một món ăn hay một bữa quà, hạng sao chỉ là bộ lọc đầu tiên. Nó loại bớt những sản phẩm chưa có công bố, chưa kiểm nghiệm, chưa có tổ chức sản xuất tối thiểu. Còn chọn giữa những sản phẩm đã qua bộ lọc đó, thử nếm và hỏi về nguyên liệu, mùa vụ vẫn cho thông tin đúng hơn một ngôi sao chênh lệch.
So hai hạng sao trong phạm vi nào thì có nghĩa
Hạng sao chỉ so được khi điều kiện so sánh tương đương. Trước khi kết luận "4 sao hơn 3 sao", nên kiểm mấy điều sau:
- Cùng nhóm, cùng bộ sản phẩm. Mỗi bộ sản phẩm có phiếu chấm riêng. So mật ong 4 sao với trà 3 sao là so hai bài thi khác đề.
- Cùng giai đoạn bộ tiêu chí. Bộ tiêu chí đã được sửa đổi. Một sản phẩm được công nhận theo bộ cũ và một sản phẩm theo bộ mới không chấm cùng thước đo.
- Còn hiệu lực. Kết quả phân hạng có thời hạn. Sao in trên một bao bì cũ có thể đã hết hạn hoặc sản phẩm đã được đánh giá lại ở hạng khác.
- Đúng sản phẩm được chấm. Hạng sao gắn với một sản phẩm cụ thể của một chủ thể, có quy cách, công thức xác định. Một dòng sản phẩm mới cùng thương hiệu không tự động thừa hưởng hạng sao.
- Cùng nguồn nguyên liệu. Nếu chủ thể đổi vùng nguyên liệu sau khi được công nhận, chất lượng thật có thể đã khác kết quả chấm ban đầu.
Khi một trong năm điều trên không thoả, khoảng cách giữa hai hạng sao gần như không nói lên điều gì về chất lượng. Đây cũng là lý do người viết truyền thông nông sản nên tránh câu "sản phẩm đạt 4 sao nên chất lượng hơn hẳn": câu đó đúng hay sai tuỳ phiếu chấm, mà phiếu chấm thì người đọc không thấy.
Người mua cho bếp, cửa hàng dùng hạng sao thế nào cho đúng
Với người mua cho bếp nhà hàng, cửa hàng thực phẩm sạch hay quà doanh nghiệp, hạng sao hữu ích nếu dùng đúng vị trí trong quy trình xét duyệt nhà cung cấp:
- Dùng hạng sao làm điều kiện vòng đầu: sản phẩm được công nhận và còn hiệu lực cho thấy chủ thể có công bố, có kiểm nghiệm, có tổ chức sản xuất tối thiểu.
- Hỏi xem phần chất lượng dựa trên những bằng chứng nào: tiêu chuẩn công bố, phiếu kiểm nghiệm gần nhất, chứng nhận quy trình nếu có.
- Xin xem phiếu kiểm nghiệm của lô gần nhất chứ không chỉ phiếu lúc tham gia đánh giá, và để ý phòng thử nghiệm, ngày lấy mẫu, các chỉ tiêu đã đo.
- Thử mẫu theo đúng mục đích dùng: nấu, pha, làm quà. Hạng sao không chấm độ hợp với món của bạn.
- Ghi nhận cảm quan qua vài lô liên tiếp. Độ ổn định giữa các lô thường là chỗ sản phẩm có hệ thống quản lý chất lượng tốt hơn bộc lộ rõ nhất.
Làm như vậy, một sản phẩm 3 sao có bằng chứng chất lượng rõ ràng và vị hợp với bạn vẫn là lựa chọn hợp lý, còn một sản phẩm 4 sao không đưa được phiếu kiểm nghiệm gần đây thì đáng hỏi lại.
Câu hỏi thường gặp
Sản phẩm 5 sao có chắc chắn chất lượng hơn 4 sao không?
Không chắc theo nghĩa vị ngon. Hạng 5 sao đòi tổng điểm rất cao và thêm điều kiện về tính đặc trưng, khả năng ra thị trường rộng, nên thường đi kèm hệ thống chất lượng chặt. Nhưng hạng sao vẫn là tổng của ba phần, không chỉ là điểm chất lượng của món hàng.
Có xem được điểm chi tiết của một sản phẩm OCOP không?
Thông thường người mua chỉ thấy hạng sao và quyết định công nhận. Điểm chi tiết từng phần nằm trong hồ sơ đánh giá của hội đồng, không công khai rộng rãi. Nếu cần, bạn có thể hỏi trực tiếp chủ thể về những bằng chứng chất lượng mà họ đã nộp.
Sản phẩm 1 sao, 2 sao có phải sản phẩm kém không?
Sản phẩm dưới 50 điểm chưa được công nhận là sản phẩm OCOP, nên trên thị trường bạn thường không thấy sao 1, 2 in trên bao bì. Điểm thấp có thể do thiếu giấy tờ, thiếu tổ chức hay thị trường nhỏ, chưa chắc do món hàng kém.
Một sản phẩm có thể bị hạ từ 4 sao xuống 3 sao không?
Có thể. Khi hết thời hạn và được đánh giá lại, sản phẩm được chấm lại theo bộ tiêu chí lúc đó. Nếu chủ thể không duy trì kiểm nghiệm, nguồn nguyên liệu hay thị trường như trước, điểm có thể thấp hơn và hạng sao thay đổi theo.
Nhà vườn bán quả tươi có nên ưu tiên lên hạng sao cao hơn không?
Tuỳ mục tiêu. Hạng sao cao hơn giúp vào kênh bán đòi chứng từ, nhưng đi kèm chi phí kiểm nghiệm, hệ thống và tổ chức. Với quả tươi, chứng nhận quy trình như VietGAP thường là nền của phần chất lượng, nên làm vững phần này trước khi nghĩ tới hạng sao.