Bộ tiêu chí OCOP chia sản phẩm thành sáu nhóm lớn: thực phẩm; đồ uống; thảo dược; vải và may mặc; lưu niệm, nội thất, trang trí; và dịch vụ du lịch cộng đồng, điểm du lịch. Mỗi nhóm lại chia thành các phân nhóm và bộ sản phẩm, và mỗi bộ có phiếu chấm riêng với tiêu chí chất lượng riêng. Nông sản chủ yếu rơi vào ba nhóm đầu.
Vì phiếu chấm khác nhau, hai sản phẩm cùng 4 sao nhưng thuộc hai bộ khác nhau đã thi hai đề khác nhau. So hạng sao giữa chúng để kết luận cái nào chất lượng hơn là sai ngay từ cách so. Hiểu cách chia nhóm giúp bạn đọc đúng một ngôi sao: sao của bộ nào, chấm chất lượng theo tiêu chí nào.
Tên nhóm, phân nhóm và bộ sản phẩm đã được điều chỉnh qua các lần ban hành bộ tiêu chí. Danh mục dưới đây ở mức nguyên lý; khi cần xếp một sản phẩm cụ thể, bạn nên tra bảng phân nhóm trong văn bản đang có hiệu lực.
Sáu nhóm sản phẩm và nông sản nằm ở đâu
Nhìn từ phía nông sản, sáu nhóm có thể hiểu như sau:
- Thực phẩm: nhóm lớn nhất với nông sản, gồm hàng tươi sống, hàng sơ chế và thực phẩm chế biến, cùng các phân nhóm như gia vị, chè, cà phê tuỳ cách chia của bộ tiêu chí từng giai đoạn. Gạo, trái cây, rau, trứng, thịt, đồ khô, mắm, tương, mứt, bánh đều nằm ở đây.
- Đồ uống: đồ uống có cồn như rượu quê, rượu trái cây, và đồ uống không cồn như nước ép, nước uống từ nông sản.
- Thảo dược: sản phẩm có thành phần từ dược liệu, cây thuốc, như trà thảo mộc, cao, tinh dầu, mỹ phẩm từ thảo dược. Đây là nhóm dễ bị gán công dụng nhất.
- Vải và may mặc: sản phẩm từ sợi tự nhiên, dệt thổ cẩm, ít liên quan nông sản ăn được nhưng có thể liên quan cây lấy sợi như lanh, tơ tằm.
- Lưu niệm, nội thất, trang trí: đồ thủ công từ tre, mây, gỗ, gốm, cói.
- Dịch vụ du lịch cộng đồng và điểm du lịch: trong đó có điểm du lịch nông nghiệp, vườn cây, làng nghề đón khách.
Từ danh sách này có thể thấy một nông sản gốc có thể đi vào nhiều nhóm tuỳ dạng sản phẩm: cùng một vùng chè có thể có chè búp ở nhóm thực phẩm hoặc nhóm riêng của chè, trà thảo mộc phối trộn ở nhóm thảo dược, và một đồi chè đón khách ở nhóm du lịch. Mỗi dạng là một sản phẩm OCOP riêng nếu được đánh giá.
Vì sao mỗi bộ sản phẩm cần phiếu chấm riêng
Chất lượng của một túi gạo và của một chai rượu quê không đo bằng cùng một thước. Với gạo, người ta quan tâm giống, độ thuần, độ ẩm, tỷ lệ tấm, độ thơm, dư lượng. Với rượu, người ta quan tâm nồng độ, hàm lượng methanol và các chất phát sinh khi lên men, chưng cất, cùng cảm quan rất khác. Với một điểm du lịch nông nghiệp, "chất lượng" là an toàn cho khách, vệ sinh, trải nghiệm và giữ cảnh quan.
Nếu chấm tất cả bằng một phiếu, phiếu sẽ hoặc quá chung đến mức vô nghĩa, hoặc phạt oan những sản phẩm có đặc thù riêng. Vì vậy bộ tiêu chí giữ cấu trúc ba phần chung, gồm tổ chức sản xuất, phát triển sản phẩm và thị trường, chất lượng sản phẩm, nhưng nội dung tiêu chí trong mỗi phần, nhất là phần chất lượng, được viết riêng cho từng bộ.
Hệ quả là con số "4 sao" chỉ có nghĩa đầy đủ khi đi kèm tên bộ sản phẩm. Một bài báo viết "tỉnh X có bao nhiêu sản phẩm 4 sao" là thông tin về quy mô chương trình, không phải thông tin về chất lượng của bất kỳ sản phẩm nào. Muốn nói tới chất lượng, phải nói tới một sản phẩm cụ thể trong một bộ cụ thể.
Ví dụ: một củ gừng đi vào nhiều bộ sản phẩm
Bảng dưới lấy gừng làm ví dụ để thấy cùng một nguyên liệu, mỗi dạng sản phẩm được chấm chất lượng theo trọng tâm khác nhau. Việc xếp vào nhóm nào chỉ mang tính minh hoạ, cần tra bảng phân nhóm hiện hành:
| Dạng sản phẩm | Thường nằm ở | Chất lượng xoay quanh |
|---|---|---|
| Gừng củ tươi đóng gói | Thực phẩm, hàng tươi | Vùng trồng, quy trình canh tác, phân loại, dư lượng |
| Gừng thái lát sấy khô | Thực phẩm, hàng sơ chế | Độ ẩm, màu, mùi, độc tố vi nấm, vệ sinh khi sấy |
| Mứt gừng | Thực phẩm, hàng chế biến | Công thức, đường, phụ gia, vi sinh, hạn dùng |
| Trà gừng phối thảo mộc | Thảo dược hoặc đồ uống, tuỳ thành phần | Thành phần, tỷ lệ, an toàn của từng vị, ghi nhãn đúng |
| Rượu gừng | Đồ uống có cồn | Nồng độ, methanol, cảm quan, điều kiện sản xuất rượu |
| Vườn gừng đón khách | Dịch vụ du lịch | An toàn, vệ sinh, trải nghiệm, bảo vệ cảnh quan |
Sáu dạng sản phẩm từ một củ gừng có thể nhận sáu kết quả khác nhau. Một cơ sở có mứt gừng 4 sao không có nghĩa là gừng tươi của họ cũng 4 sao, và càng không có nghĩa là rượu gừng của họ được công nhận. Mỗi dạng phải được đánh giá riêng mới mang được sao.
Nhóm đồ uống có cồn: rượu quê mang sao nói gì
Rượu quê nấu từ gạo, nếp, ngô, sắn với men truyền thống là một trong những dạng nông sản chế biến hay gặp trong chương trình. Phần chất lượng của bộ sản phẩm này xoay quanh nguyên liệu, men, quy trình lên men và chưng cất, và đặc biệt là các chỉ tiêu an toàn: hàm lượng methanol, các aldehyde và những chất phát sinh khi chưng cất không kiểm soát. Đây là những chỉ tiêu không thể đánh giá bằng mũi và lưỡi, chỉ phòng thử nghiệm mới đo được.
Vì vậy, với rượu, giá trị lớn nhất của một sản phẩm đã được công nhận nằm ở chỗ nó đã có công bố và kết quả kiểm nghiệm cho những chỉ tiêu đó, cùng điều kiện sản xuất phù hợp quy định về kinh doanh rượu. Rượu nấu thủ công để bán phải đáp ứng các điều kiện riêng của lĩnh vực này, độc lập với OCOP; người mua nên kiểm điều đó trước khi nhìn tới hạng sao.
Phần cảm quan của rượu, như độ êm, mùi men, hậu vị, vẫn được hội đồng đánh giá, nhưng giống các bộ khác, nó chỉ là một phần của điểm chất lượng. Một chai rượu quê 3 sao có thể được người sành uống ưa hơn một chai 4 sao. Điều không nên làm là mua rượu không nhãn, không rõ cơ sở, với lý do "rượu nhà nấu ngon hơn rượu có sao": về an toàn, chai có công bố và kiểm nghiệm cho bạn một bảo đảm mà chai không nhãn không có.
Nhóm thảo dược: chỗ dễ bị hiểu thành công dụng
Trong sáu nhóm, nhóm thảo dược là nơi hiểu nhầm có hậu quả lớn nhất. Sản phẩm trong nhóm này thường từ cây thuốc, dược liệu, củ rễ dân gian, và người bán hay muốn nói tới tác dụng. Một ngôi sao OCOP trên hộp trà thảo mộc dễ được đọc thành "sản phẩm đã được nhà nước công nhận có tác dụng".
Thực tế không phải vậy. Phiếu chấm của nhóm thảo dược xem nguồn dược liệu, quy trình, an toàn, công bố, kiểm nghiệm các chỉ tiêu theo tiêu chuẩn sản phẩm, tính đặc trưng, nhưng việc đánh giá phân hạng OCOP không phải là thử nghiệm lâm sàng hay xác nhận công dụng chữa bệnh. Nếu sản phẩm thuộc diện thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, mỹ phẩm hay thuốc, nó phải theo các thủ tục riêng của những lĩnh vực đó, độc lập với OCOP.
Với người mua, nguyên tắc an toàn là: ngôi sao trên sản phẩm thảo dược nói về cách sản phẩm được làm và tổ chức, không nói về tác dụng lên cơ thể. Người đang dùng thuốc, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng sản phẩm thảo dược, có sao hay không có sao.
Đọc một ngôi sao cho đúng bộ
Hỏi sản phẩm thuộc bộ nào. Đây là câu hỏi đầu tiên, vì nó cho biết phần chất lượng đã được chấm theo tiêu chí gì. Quyết định công nhận thường ghi rõ tên sản phẩm và nhóm, phân nhóm.
So trong cùng bộ. Hai loại mắm cùng bộ, hai loại gạo cùng bộ có thể đặt cạnh nhau để so hạng sao, kèm những lưu ý về thời hạn và năm công nhận. Gạo với mắm thì không.
Đừng cộng sao. Một cơ sở có ba sản phẩm 4 sao không phải "cơ sở 12 sao" hay "cơ sở 4 sao". Hạng sao không thuộc về cơ sở mà thuộc về từng sản phẩm.
Chú ý sản phẩm lai nhóm. Những sản phẩm như trà phối thảo mộc, nước uống từ trái cây có thêm dược liệu, có thể nằm ở ranh giữa hai nhóm. Nhóm được xếp quyết định phiếu chấm, nên hỏi rõ trước khi so.
Đọc số liệu tổng hợp đúng tầm. Số lượng sản phẩm OCOP của một tỉnh hay một ngành hàng nói về độ phủ của chương trình, không nói về chất lượng trung bình của sản phẩm vùng đó.
Để ý năm của bộ tiêu chí. Một sản phẩm được công nhận theo bộ tiêu chí cũ có thể đã nằm ở một phân nhóm khác so với cách chia hiện nay. Khi so hai sản phẩm công nhận ở hai giai đoạn, hãy nhớ rằng cả cách xếp nhóm lẫn phiếu chấm đều có thể đã khác.
Người viết truyền thông nông sản nên ghi gì
Một câu giới thiệu chuẩn mực về sản phẩm OCOP nên có bốn thông tin: tên sản phẩm, chủ thể, hạng sao, năm công nhận; nếu có thể, thêm nhóm hoặc bộ sản phẩm. Ví dụ cách viết: "Sản phẩm gừng sấy lát của hợp tác xã Y được công nhận OCOP 4 sao năm Z, thuộc nhóm thực phẩm." Câu này dài hơn "gừng sấy 4 sao" nhưng không gây hiểu lầm.
Tránh những cách nói gộp như "đặc sản 4 sao của vùng", "bộ sưu tập sản phẩm 5 sao", hay so sánh "sản phẩm này hơn sản phẩm kia một sao" khi hai sản phẩm khác bộ. Tránh luôn việc chuyển ngôi sao của sản phẩm thảo dược thành lời hứa về sức khoẻ.
Khi viết về số liệu chương trình, nên tách rõ con số về số lượng sản phẩm, số chủ thể tham gia, số sản phẩm theo từng hạng với nhận xét về chất lượng. Số liệu chính thức thay đổi theo từng đợt công nhận, nên lấy từ nguồn công bố của chương trình và ghi thời điểm, thay vì nhắc lại một con số đã cũ.
Câu hỏi thường gặp
Chè và cà phê thuộc nhóm OCOP nào?
Chè, cà phê thường nằm trong nhóm thực phẩm hoặc một phân nhóm riêng tuỳ cách chia của bộ tiêu chí từng giai đoạn. Trà phối trộn thảo mộc có thể xếp vào nhóm thảo dược. Khi cần chính xác, nên tra bảng phân nhóm trong văn bản hiện hành hoặc xem quyết định công nhận của sản phẩm.
Một điểm du lịch vườn trái cây có thể là sản phẩm OCOP không?
Có thể, ở nhóm dịch vụ du lịch cộng đồng và điểm du lịch. Phiếu chấm của nhóm này khác hẳn phiếu cho trái cây, xoay quanh an toàn, vệ sinh, trải nghiệm, quản lý điểm đến. Sao của điểm du lịch không nói gì về chất lượng trái cây bán tại vườn.
Sản phẩm thảo dược có sao OCOP có được quảng cáo chữa bệnh không?
Không. Hạng sao OCOP không phải xác nhận công dụng. Việc quảng cáo công dụng của thực phẩm, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, mỹ phẩm hay thuốc theo quy định riêng của từng lĩnh vực. Nói sản phẩm chữa bệnh chỉ vì có sao là sai và có thể vi phạm quy định quảng cáo.
Một cơ sở có thể có nhiều sản phẩm OCOP ở nhiều nhóm không?
Có. Mỗi sản phẩm được đánh giá riêng theo phiếu chấm của bộ tương ứng, nên một cơ sở có thể có sản phẩm ở nhóm thực phẩm, nhóm đồ uống và nhóm thảo dược với hạng sao khác nhau.
Có nên so hai sản phẩm cùng 4 sao ở hai nhóm khác nhau không?
Không nên so về chất lượng. Hai sản phẩm đã được chấm bằng hai phiếu khác nhau, với tiêu chí chất lượng khác nhau. Hạng sao giống nhau chỉ cho biết cả hai đạt một mức tổng điểm tương đương trong bộ của mình, không cho biết cái nào tốt hơn.