GGN là số định danh 13 chữ số mà hệ GlobalGAP cấp cho mỗi người sản xuất hoặc nhóm sản xuất khi đăng ký vào hệ thống. Tra mã này trên cơ sở dữ liệu công khai của tổ chức GlobalGAP, bạn biết được đơn vị đó có đang được chứng nhận hay không, cho những sản phẩm nào, theo tiêu chuẩn nào và tới khi nào. Mã không đổi theo năm: chứng nhận có thể hết hạn hay bị đình chỉ, nhưng số GGN vẫn gắn với đơn vị đó.
Vì GlobalGAP sinh ra để phục vụ các nhà bán lẻ và nhà nhập khẩu, nó vốn là chứng nhận giữa doanh nghiệp với doanh nghiệp. Người tiêu dùng ít khi thấy dấu GlobalGAP trên túi hàng; nếu thấy, thường là dãy GGN in nhỏ trên thùng carton hoặc tem lô. Hiểu được dãy số này, bạn đọc được một lớp thông tin mà đa số người mua bỏ qua, và cũng biết rõ nó không thay được điều gì.
GlobalGAP từ đâu ra và vì sao nó dùng mã số thay vì logo
Hệ thống bắt đầu từ cuối thập niên 1990 dưới tên EUREPGAP, do một nhóm nhà bán lẻ châu Âu lập ra để có một chuẩn chung cho nhà cung cấp rau quả, thay vì mỗi chuỗi siêu thị tự đặt yêu cầu riêng. Về sau tên đổi thành GlobalGAP, cách viết chính thức hiện nay là GLOBALG.A.P., và phạm vi mở rộng sang chăn nuôi, thuỷ sản, hoa cây cảnh. Tiêu chuẩn cốt lõi được gọi là IFA, viết tắt của đảm bảo trang trại tích hợp.
Do người dùng chính là bên mua hàng chuyên nghiệp, hệ thống ưu tiên một mã có thể tra được hơn là một logo đẹp. Nhà nhập khẩu không cần khách hàng của họ nhận ra dấu; họ cần nhân viên thu mua kiểm được trong vài giây rằng lô xoài vừa về là từ một trang trại đang còn chứng nhận cho đúng loại cây đó. Dãy GGN làm đúng việc này. Gần đây hệ thống có thêm nhãn dành cho người tiêu dùng mang dãy GGN, ở một số thị trường, nhưng bản chất vẫn là một con số dẫn về cơ sở dữ liệu.
Điều này giải thích vì sao ở Việt Nam bạn thường nghe nhắc GlobalGAP trong chuyện xuất khẩu thanh long, xoài, chuối, bưởi, hay cá tra, còn trên kệ siêu thị trong nước thì hiếm thấy. Những vườn đạt GlobalGAP có thể vẫn bán một phần trong nước, nhưng dấu chứng nhận thường không đi theo tới túi hàng bán lẻ. Khi một cửa hàng trong nước giới thiệu trái cây "chuẩn GlobalGAP", thông tin đáng hỏi đầu tiên chính là dãy GGN của vườn gốc.
Tra một mã GGN, bạn thấy được những gì
Cơ sở dữ liệu công khai của GlobalGAP cho phép nhập mã và xem trạng thái. Nội dung hiển thị có thể thay đổi theo phiên bản hệ thống, nhưng thường gồm:
- Tên và quốc gia của đơn vị được chứng nhận, có thể là một trang trại riêng lẻ hoặc một nhóm sản xuất.
- Danh sách sản phẩm trong phạm vi chứng nhận, ví dụ xoài, thanh long; một trang trại trồng năm loại cây có thể chỉ chứng nhận hai.
- Tiêu chuẩn và phiên bản áp dụng, cho biết đánh giá theo bộ yêu cầu nào.
- Trạng thái chứng nhận: còn hiệu lực, hết hạn, bị đình chỉ, kèm ngày hết hạn.
- Tổ chức chứng nhận đã đánh giá, để bạn biết ai chịu trách nhiệm về kết luận.
- Phạm vi có bao gồm khâu sơ chế, đóng gói tại cơ sở hay không, thông tin quan trọng với trái cây xuất khẩu.
Hai thứ đáng soi nhất là danh sách sản phẩm và ngày hết hạn. Một lô bưởi mang GGN của trang trại chỉ được chứng nhận cho thanh long là dấu hiệu sai, dù mã có thật. Một mã đã hết hạn hai năm vẫn in trên thùng hàng là lỗi thường gặp hơn bạn nghĩ.
Mã GGN chứng minh được gì và không chứng minh được gì
Chứng minh được đơn vị có thật trong hệ thống. Một mã tra ra kết quả cho thấy đơn vị đã đăng ký và từng được đánh giá. Mã bịa thường không tra ra gì, hoặc ra một đơn vị ở nơi khác hẳn.
Chứng minh được phạm vi chứng nhận vào thời điểm bạn tra. Bạn biết hôm nay đơn vị còn chứng nhận cho sản phẩm nào. Nhưng điều bạn cần là chứng nhận còn hiệu lực vào lúc lô hàng được thu hoạch, nên ngày trên tem lô quan trọng không kém.
Không chứng minh lô hàng bạn cầm là của đơn vị đó. Ai cũng có thể in một dãy số có thật lên thùng hàng. GlobalGAP xử lý rủi ro này bằng chuẩn chuỗi hành trình sản phẩm cho các đơn vị buôn bán, đóng gói; nếu khâu trung gian không có chứng nhận chuỗi, việc giữ hàng chứng nhận tách khỏi hàng thường dựa vào uy tín của họ.
Không chứng minh chất lượng cảm quan. GlobalGAP đánh giá an toàn thực phẩm, truy xuất, môi trường và một phần điều kiện lao động; độ ngọt, độ chín, kích cỡ quả là chuyện của tiêu chuẩn phẩm cấp mà người mua đặt riêng.
Không thay cho yêu cầu của nước nhập khẩu. Thị trường nhập khẩu có giới hạn dư lượng và quy định kiểm dịch riêng, đôi khi chặt hơn tiêu chuẩn chung. Lô hàng có GGN hợp lệ vẫn có thể bị từ chối nếu mẫu kiểm tại cửa khẩu vượt ngưỡng của nước đó.
Những cách dùng sai mã GGN hay gặp
Phần lớn sai sót không phải gian lận có chủ ý mà do mã bị dùng lại ngoài phạm vi. Một số kiểu thường gặp khi người mua chuyên nghiệp đối chiếu:
- Mượn mã của vườn khác trong cùng vùng. Thương lái gom hàng từ nhiều vườn rồi in mã của một vườn có chứng nhận lên toàn bộ thùng, kể cả hàng của vườn không chứng nhận.
- Dùng mã cho sản phẩm ngoài phạm vi. Trang trại chứng nhận cho chuối nhưng in cùng mã lên thùng đu đủ trồng xen trong vườn.
- Tiếp tục in mã sau khi hết hạn. Thùng carton đã in sẵn số lượng lớn, chứng nhận hết hạn nhưng bao bì vẫn dùng tiếp tới khi hết kho.
- Dùng mã của nhóm cho hộ đã bị loại. Hộ bị loại khỏi nhóm vẫn bán hàng qua kênh cũ với bao bì cũ.
- Ghi chữ GlobalGAP mà không kèm mã. Kiểu này không thể kiểm, nên giá trị gần như bằng không.
Điểm chung của các kiểu sai này là dãy số vẫn có thật, chỉ có điều nó không thuộc về lô hàng trước mặt. Đó là lý do việc tra mã phải đi kèm đối chiếu sản phẩm, ngày tháng và nguồn hàng, chứ không chỉ dừng ở câu hỏi "mã có tra ra không".
Hiệu lực và giám sát: nhịp một năm
Khác với nhiều chứng nhận cấp vài năm một lần, chứng nhận GlobalGAP được đánh giá lại theo chu kỳ năm. Các mốc thường gặp trong một chu kỳ được mô tả theo nguyên lý dưới đây; chi tiết thời hạn và thủ tục nên kiểm theo quy định chung hiện hành của GlobalGAP.
| Mốc | Điều xảy ra | Ý nghĩa với người mua |
|---|---|---|
| Đánh giá ban đầu | Tổ chức chứng nhận kiểm toàn bộ yêu cầu tại trang trại, kể cả hồ sơ ghi chép trước đó | Có một kết luận độc lập lần đầu |
| Cấp chứng nhận | Hiệu lực thường mười hai tháng, gắn với danh sách sản phẩm cụ thể | Mã GGN hiện trạng thái còn hiệu lực |
| Tự đánh giá hằng năm | Người sản xuất tự rà toàn bộ yêu cầu, lưu hồ sơ | Duy trì kỷ luật giữa các lần kiểm |
| Kiểm tra không báo trước | Một tỉ lệ đơn vị được kiểm đột xuất | Giảm khả năng chỉ làm tốt vào ngày được hẹn |
| Đánh giá lại | Diễn ra trước khi hết hạn để cấp chu kỳ mới | Không đánh giá lại thì trạng thái chuyển hết hạn |
Nhịp một năm khiến GlobalGAP khá nhạy với thay đổi: trang trại đổi người quản lý, thôi ghi chép hoặc lơ là dùng thuốc sẽ lộ ra nhanh hơn so với chứng nhận dài hạn. Mặt trái là tình trạng còn hạn hay hết hạn đổi liên tục, nên thông tin in trên bao bì dễ lỗi thời.
Chuỗi hành trình sản phẩm: mắt xích giữ cho mã GGN có nghĩa
Trái cây xuất khẩu hiếm khi đi thẳng từ vườn lên tàu. Thường có nhà đóng gói gom hàng từ nhiều vườn, phân loại, xử lý, rồi giao cho nhà xuất khẩu. Nếu nhà đóng gói nhận cả hàng chứng nhận lẫn hàng không chứng nhận, câu hỏi là làm sao đảm bảo thùng ghi GGN của vườn A chứa đúng quả của vườn A. GlobalGAP có một chuẩn riêng cho khâu này, thường gọi là chuỗi hành trình sản phẩm, yêu cầu tách dòng hàng, ghi sổ nhập xuất theo mã, và cân đối số lượng vào ra.
Một phép kiểm mà đánh giá viên hay làm là đối chiếu khối lượng: số tấn hàng chứng nhận bán ra không được vượt số tấn hàng chứng nhận nhận vào. Nghe đơn giản, nhưng chính phép cộng trừ này chặn được kiểu gian lận phổ biến nhất là trộn hàng để bán được nhiều hơn số mình có. Vì vậy, khi một nhà phân phối khoe hàng GlobalGAP, câu hỏi hợp lý là họ có chứng nhận chuỗi hành trình hay không, chứ không chỉ là vườn gốc có GGN hay không.
Đọc nhanh một dãy GGN khi bạn gặp nó
Nếu bạn mua hàng cho bếp nhà hàng, cửa hàng thực phẩm hay chỉ tò mò với thùng trái cây trước mặt, trình tự sau giúp đọc dãy GGN có hệ thống:
- Ghi lại đủ 13 chữ số; thiếu hoặc thừa một số là không tra được.
- Tra trên cơ sở dữ liệu công khai của tổ chức GlobalGAP và xem tên, quốc gia có khớp với xuất xứ in trên thùng hay không.
- Kiểm sản phẩm trong phạm vi chứng nhận có đúng loại trái cây hay rau bạn đang cầm.
- Xem trạng thái và ngày hết hạn, rồi so với ngày đóng gói trên tem lô.
- Nếu hàng đi qua nhà phân phối, hỏi xem họ có chứng nhận chuỗi hành trình hoặc ít nhất có hồ sơ nhận hàng theo lô.
Năm bước này mất chưa tới vài phút nhưng loại được phần lớn trường hợp dùng mã sai. Chúng không thay cho kiểm nghiệm khi bạn cần bằng chứng về dư lượng; phần đó thuộc phiếu kết quả của phòng thử nghiệm, được bàn ở danh mục kiểm nghiệm và truy xuất của trang. Với người mua thường xuyên, lưu lại kết quả tra mỗi lần nhận hàng cũng giúp phát hiện sớm khi một nhà cung cấp quen bỗng mất chứng nhận.
Câu hỏi thường gặp
GlobalGAP có phải là chứng nhận của nhà nước không?
Không. GlobalGAP là hệ chứng nhận tư nhân, tự nguyện, do một tổ chức quốc tế quản lý và các tổ chức chứng nhận được công nhận thực hiện đánh giá. Giá trị của nó đến từ việc nhiều nhà bán lẻ và nhà nhập khẩu lớn chấp nhận và đòi hỏi.
Một nhóm hợp tác xã có thể dùng chung một mã GGN không?
Nhóm sản xuất được chứng nhận theo hình thức nhóm có GGN của nhóm, đồng thời từng thành viên cũng được đăng ký trong hệ thống. Khi tra, bạn sẽ thấy nhóm là đơn vị được chứng nhận, còn việc kiểm soát từng hộ do hệ thống quản lý nội bộ của nhóm đảm nhận.
Tra mã GGN thấy hết hạn có nghĩa là hàng không an toàn không?
Không nhất thiết. Hết hạn có thể chỉ vì trang trại chưa đánh giá lại hoặc thôi theo chuẩn. Điều chắc chắn là lô hàng đó không còn được che bởi chứng nhận, nên mọi lời quảng cáo dựa trên GlobalGAP không còn căn cứ.
GlobalGAP có xét đến điều kiện của người lao động không?
Tiêu chuẩn cốt lõi có một số yêu cầu về sức khoẻ, an toàn lao động. Đánh giá sâu hơn về phúc lợi xã hội thường là một mô-đun bổ sung như GRASP, có thể có hoặc không tuỳ đơn vị, nên bạn cần xem phần mở rộng trong kết quả tra.
Có nên tin hàng in chữ GlobalGAP mà không có mã số không?
Nên dè dặt. Chứng nhận này vận hành dựa trên mã tra được; một dòng chữ không kèm GGN không cho bạn cách kiểm chứng nào. Bạn có thể hỏi người bán mã GGN hoặc bản sao chứng nhận còn hiệu lực.