Bảo hộ chỉ dẫn địa lý có tính lãnh thổ: văn bằng do Cục Sở hữu trí tuệ Việt Nam cấp chỉ có hiệu lực tại Việt Nam. Ở nước khác, tên vùng của nông sản Việt chỉ được bảo vệ khi được đăng ký tại nước đó, dưới dạng chỉ dẫn địa lý hoặc nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận tuỳ hệ thống pháp luật, hoặc khi được ghi nhận qua một hiệp định. Ví dụ, Hiệp định thương mại tự do Việt Nam và Liên minh châu Âu (EVFTA) có danh sách 39 chỉ dẫn địa lý của Việt Nam được bảo hộ tại EU.
Khoảng trống giữa "được bảo hộ ở nhà" và "chưa được bảo hộ ở thị trường đích" là nơi tên vùng có thể bị người khác nộp đơn đăng ký làm nhãn hiệu. Báo chí trong nước đã nhiều lần đưa tin về những trường hợp như tên cà phê Buôn Ma Thuột bị doanh nghiệp nước ngoài đăng ký nhãn hiệu, hay tên giống lúa ST25 bị nộp đơn ở một số thị trường, kéo theo thủ tục phản đối, huỷ bỏ tốn thời gian. Bài này giải thích vì sao chuyện đó xảy ra, các con đường bảo hộ, và điều người trong nước nên hiểu khi nói về tên vùng ở thị trường ngoài.
Bảo hộ có tính lãnh thổ: văn bằng dừng ở biên giới
Mọi quyền sở hữu công nghiệp, gồm nhãn hiệu, sáng chế và chỉ dẫn địa lý, nhìn chung có hiệu lực trong phạm vi lãnh thổ của nước cấp. Hiệp định về các khía cạnh liên quan đến thương mại của quyền sở hữu trí tuệ (TRIPS) của Tổ chức Thương mại Thế giới đặt ra mức bảo hộ tối thiểu cho chỉ dẫn địa lý mà các thành viên phải có, nhưng không tạo ra một văn bằng dùng chung cho mọi nước. Mỗi nước tự quyết định cơ chế bảo hộ và tự cấp văn bằng.
Vì vậy, khi một bao cà phê mang tên vùng rời cảng, lời hứa của CDĐL Việt Nam vẫn đi theo về mặt nguồn gốc và kiểm soát, nhưng quyền ngăn người khác dùng tên ấy thì không tự động đi theo. Ở thị trường đích, nếu tên vùng chưa được bảo hộ, pháp luật nước đó sẽ đối xử với nó như một cụm từ có thể đăng ký, tuỳ quy định về nhãn hiệu mô tả nguồn gốc địa lý của họ.
Hiểu điều này giúp tránh hai hiểu nhầm trái chiều: tưởng rằng có CDĐL trong nước là được bảo vệ toàn cầu, hoặc tưởng rằng mỗi lần tên vùng bị nộp đơn ở nước ngoài là đã mất hẳn. Thực tế nằm ở giữa và phụ thuộc vào luật của từng nước.
Vì sao người khác đăng ký được tên vùng của mình
Nguyên tắc nộp đơn trước. Nhiều hệ thống nhãn hiệu ưu tiên người nộp đơn trước. Nếu tên vùng chưa được bảo hộ ở đó, một doanh nghiệp bất kỳ có thể nộp đơn trước người sản xuất của vùng.
Thẩm định viên không biết địa danh nước khác. Luật nhiều nước từ chối nhãn hiệu chỉ mô tả nguồn gốc địa lý, nhưng điều đó chỉ hiệu quả khi thẩm định viên biết đó là một địa danh nổi tiếng về sản phẩm ấy. Một tên phiên âm không dấu của một vùng ở Việt Nam có thể bị coi như một từ tự đặt.
Tên giống không phải tên vùng. Tên giống cây trồng như ST25 không phải là CDĐL. Nếu giống chưa được bảo hộ và tên chưa được đăng ký nhãn hiệu ở thị trường đích, khả năng ngăn người khác dùng tên ấy làm nhãn hiệu sẽ hạn chế hơn.
Người sản xuất chưa đi trước. Đăng ký ở nước ngoài tốn chi phí và cần người theo dõi. Khi chưa có thị trường rõ ràng, tổ chức của người sản xuất thường chưa làm, và khoảng trống ấy kéo dài cho tới khi tên vùng bắt đầu có giá.
Có động cơ thương mại. Người nộp đơn có thể là nhà nhập khẩu muốn độc quyền phân phối, hoặc người muốn bán hàng nơi khác dưới một tên đã có tiếng. Động cơ khác nhau dẫn tới cách xử lý khác nhau.
Các con đường để tên vùng Việt được bảo hộ ở nước ngoài
Không có con đường nào dùng được cho mọi thị trường. Bảng dưới tóm tắt các con đường thường được nhắc, ở mức nguyên lý; khi cần làm thật, cần chuyên gia sở hữu trí tuệ của thị trường đó:
| Con đường | Cách hoạt động | Ghi chú cho người đọc |
|---|---|---|
| Đăng ký chỉ dẫn địa lý trực tiếp tại nước đó | Nộp hồ sơ theo luật nước đích, thường cần chứng minh tên được bảo hộ ở nước xuất xứ | Phù hợp với nước có hệ thống chỉ dẫn địa lý riêng |
| Nhãn hiệu chứng nhận hoặc nhãn hiệu tập thể | Một số nước bảo hộ tên vùng qua hệ thống nhãn hiệu, chủ sở hữu đặt điều kiện sử dụng | Cần một chủ thể đứng tên và quy chế sử dụng rõ |
| Hệ thống Madrid | Nộp một đơn quốc tế cho nhãn hiệu, chỉ định nhiều nước | Dùng cho nhãn hiệu, không phải con đường đăng ký chỉ dẫn địa lý |
| Hiệp định thương mại | Hai bên ghi nhận danh sách chỉ dẫn địa lý của nhau | EVFTA có danh sách 39 chỉ dẫn địa lý Việt Nam bảo hộ tại EU |
| Thoả thuận song phương khác | Công nhận lẫn nhau giữa hai nước | Tuỳ từng nước, cần kiểm thông tin hiện hành |
Điểm chung của mọi con đường là phải có người đi trước và theo dõi sau. Bảo hộ ở nước ngoài không phải việc làm một lần; tên vùng cần được giám sát trên các cơ sở dữ liệu nhãn hiệu của thị trường quan trọng để kịp phản đối khi có đơn trùng.
Khi tên đã bị nộp đơn hoặc đã bị cấp: còn làm được gì
Luật nhãn hiệu của nhiều nước có giai đoạn công bố đơn để bên thứ ba phản đối trước khi cấp văn bằng. Nếu phát hiện kịp trong giai đoạn này, tổ chức đại diện cho vùng có thể nộp ý kiến phản đối với lý do tên là địa danh mô tả nguồn gốc, hoặc gây hiểu nhầm về nguồn gốc. Đây là cách ít tốn kém nhất, nên việc theo dõi đơn quan trọng hơn nhiều so với việc xử lý sau.
Nếu nhãn hiệu đã được cấp, con đường thường là yêu cầu huỷ bỏ hoặc tuyên bố vô hiệu theo thủ tục của nước đó. Thời hạn, căn cứ và chứng cứ cần có khác nhau giữa các nước. Chứng cứ hay được dùng là tên vùng đã được bảo hộ ở Việt Nam, tài liệu cho thấy tên đó nổi tiếng gắn với sản phẩm, và việc người nộp đơn không có liên hệ với vùng.
Những vụ việc như vậy thường kéo dài nhiều năm. Trong lúc chờ, hàng thật của vùng có thể gặp khó khi vào thị trường ấy dưới chính tên mình. Đây là lý do việc đăng ký trước ở thị trường mục tiêu được coi là rẻ hơn rất nhiều so với việc giành lại tên về sau.
Tên phiên âm, viết không dấu và tên dịch nghĩa
Khi ra nước ngoài, tên vùng Việt thường xuất hiện dưới dạng không dấu, như Buon Ma Thuot hay Phu Quoc, có khi viết liền, viết tắt hoặc dịch nghĩa một phần. Mỗi biến thể là một dấu hiệu có thể được đăng ký riêng nếu không được bảo hộ. Bảo hộ tên có dấu chưa chắc đã che được tên không dấu trong mắt một cơ quan nước ngoài.
Vì vậy, hồ sơ bảo hộ ở nước ngoài thường cần tính tới các cách viết phổ biến trên thị trường đó. Với người đọc trong nước, điều này giải thích vì sao có khi thấy tin "tên vùng bị đăng ký" mà tên trong tin lại hơi khác tên quen thuộc: chỉ một khác biệt nhỏ về cách viết cũng đủ để thành một đơn riêng.
Một điểm liên quan là hàng sản xuất ở nước khác mang tên địa danh Việt Nam. Nước mắm là ví dụ hay được nhắc, khi tên một vùng làm nước mắm nổi tiếng của Việt Nam xuất hiện trên chai sản xuất ở nơi khác. Ở thị trường nào tên vùng đã được bảo hộ, hàng như vậy có thể bị ngăn; ở thị trường chưa bảo hộ, khả năng ngăn chặn phụ thuộc vào luật về ghi nhãn và cạnh tranh của nước đó.
Giữ chất lượng cũng là một phần của bảo hộ ở nước ngoài
Bảo hộ pháp lý chỉ giữ được cái tên; thứ làm cái tên có giá ở thị trường xa là hàng thật sự mang đặc tính đã hứa. Khi một lô hàng mang tên vùng bị đối tác nước ngoài đánh giá không đúng mô tả, hoặc bị phát hiện trộn nguồn, tổn thất không dừng ở một doanh nghiệp. Người mua ở đó nhớ tên vùng, không nhớ tên cơ sở.
Vì vậy, với tên vùng được bảo hộ qua hiệp định hay qua đăng ký ở nước ngoài, hệ thống kiểm soát trong nước càng phải chạy thật. Nhiều thị trường nhập khẩu yêu cầu chứng minh được hàng đến từ đúng vùng và đáp ứng điều kiện đã đăng ký; nếu hồ sơ trong nước lỏng, việc chứng minh trở nên khó, và quyền bảo hộ ở nước ngoài cũng khó phát huy.
Với người đọc trong nước, điều này nối hai câu chuyện tưởng như tách rời: chuyện tên vùng bị nộp đơn ở nước ngoài và chuyện CDĐL bị dùng tràn lan trong nước. Cả hai đều là câu hỏi ai đang giữ tên vùng và giữ bằng cách nào. Một tên vùng được giữ tốt ở nhà là tên vùng có cơ sở tốt hơn để được bảo vệ ở nơi khác.
Người làm truyền thông nông sản nên tránh những cách nói nào
Tin về tên vùng bị đăng ký ở nước ngoài thường gây xúc động, và dễ bị viết sai. Một vài cách nói nên tránh:
- "Đã mất thương hiệu vào tay nước ngoài" khi mới chỉ có một đơn được nộp; đơn chưa phải văn bằng, và văn bằng vẫn có thể bị huỷ.
- "Có chỉ dẫn địa lý nên được bảo hộ trên toàn thế giới"; bảo hộ có tính lãnh thổ.
- Gọi tên giống như ST25 là chỉ dẫn địa lý; tên giống và tên vùng là hai loại đối tượng khác nhau.
- Nêu tên doanh nghiệp nước ngoài và kết luận gian lận khi chưa có quyết định của cơ quan có thẩm quyền.
- Đưa con số về số tên vùng bị đăng ký mà không có nguồn chính thức.
Viết đúng không làm câu chuyện bớt quan trọng; ngược lại, nó giúp người đọc hiểu đúng việc cần làm: theo dõi, đăng ký trước ở thị trường quan trọng, và giữ chất lượng để tên vùng xứng đáng được bảo vệ.
Câu hỏi thường gặp
Có chỉ dẫn địa lý ở Việt Nam thì có được bảo hộ ở nước ngoài không?
Không tự động. Bảo hộ có tính lãnh thổ. Tên vùng chỉ được bảo vệ ở nước khác khi được đăng ký tại đó, dưới dạng chỉ dẫn địa lý hoặc nhãn hiệu tùy luật nước đó, hoặc khi được ghi nhận trong một hiệp định giữa Việt Nam và nước đó.
EVFTA bảo hộ bao nhiêu chỉ dẫn địa lý của Việt Nam?
Hiệp định EVFTA có danh sách 39 chỉ dẫn địa lý của Việt Nam được bảo hộ tại Liên minh châu Âu. Danh sách có thể được bổ sung theo cơ chế của hiệp định, nên cần tra thông tin chính thức hiện hành khi cần dùng.
Tên giống lúa như ST25 có phải là chỉ dẫn địa lý không?
Không. ST25 là tên giống lúa. Giống có thể được bảo hộ theo cơ chế bảo hộ giống cây trồng, còn tên có thể được đăng ký nhãn hiệu. Chỉ dẫn địa lý là tên vùng gắn với sản phẩm có đặc tính do điều kiện địa lý quyết định.
Khi tên vùng bị nộp đơn ở nước ngoài thì ai đứng ra phản đối?
Thường là tổ chức quản lý hoặc tổ chức đại diện của người sản xuất trong vùng, với sự hỗ trợ của cơ quan nhà nước và chuyên gia sở hữu trí tuệ ở nước đó. Cần phát hiện sớm trong thời gian công bố đơn để phản đối với chi phí thấp nhất.
Vì sao viết không dấu lại quan trọng khi bảo hộ ở nước ngoài?
Vì ở nước ngoài, tên vùng thường được dùng dưới dạng không dấu hoặc phiên âm. Mỗi cách viết có thể được coi là một dấu hiệu riêng. Nếu chỉ bảo hộ một dạng, các dạng khác có thể bị người khác nộp đơn mà không bị coi là trùng.
Người tiêu dùng trong nước có bị ảnh hưởng khi tên vùng bị đăng ký ở nước ngoài không?
Ảnh hưởng gián tiếp. Khi hàng của vùng khó xuất khẩu dưới chính tên mình, giá trị của tên vùng giảm, người sản xuất ít động lực giữ chất lượng. Ngoài ra, hàng nhập khẩu mang tên địa danh Việt Nam có thể xuất hiện trên thị trường, cần đọc kỹ xuất xứ.