Tem truy xuất nguồn gốc tự nó không chứng minh hàng thật. Mã QR chỉ là một đường dẫn tới một trang thông tin; thông tin trên trang đó phần lớn do chính người sản xuất hoặc người bán tự nhập. Tem chỉ có sức nặng khi hội đủ ba điều: mỗi đơn vị hàng mang một mã riêng không sao chép được, dữ liệu phía sau được ghi theo lô từ ruộng tới bao bì, và có một bên thứ ba (tổ chức chứng nhận, cơ quan quản lý, hợp tác xã có quy chế kiểm soát) đối chiếu dữ liệu đó với thực tế.
Nói cách khác, tem truy xuất là một lời khai có địa chỉ. Nó giúp bạn biết ai đứng ra chịu trách nhiệm cho gói hàng và lần ngược được khi có chuyện, nhưng không thay được phiếu kiểm nghiệm, không thay được chứng nhận, và càng không bảo đảm vị ngon. Phần dưới đây tách từng lớp: mã QR chứa gì, tem bị làm giả theo kiểu nào, dấu hiệu của một hệ thống truy xuất làm thật, và cách đọc một trang truy xuất trong vài phút đứng ở quầy.
Mã QR thật ra là gì và ai viết nội dung phía sau
Mã QR là một hình vuông mã hoá một chuỗi ký tự, thường là địa chỉ một trang web. Bất kỳ ai cũng tạo được mã QR miễn phí trong vài giây. Vì vậy, việc gói rau có mã QR không nói lên điều gì về rau; điều đáng hỏi là trang mà mã dẫn tới do ai vận hành và dữ liệu trên đó do ai nhập.
Trên thị trường có ba kiểu phổ biến. Kiểu thứ nhất là mã tĩnh: cả nghìn gói in cùng một mã, quét ra cùng một trang giới thiệu cơ sở với ảnh vườn, giấy chứng nhận và vài dòng mô tả. Đây thực chất là tờ rơi điện tử, không truy xuất được lô nào. Kiểu thứ hai là mã theo lô: mỗi đợt thu hoạch hoặc mỗi mẻ đóng gói có một mã, quét ra ngày thu, khu vườn, ngày đóng gói. Kiểu thứ ba là mã theo đơn vị: mỗi hộp, mỗi túi mang một mã riêng, hệ thống ghi nhận số lần quét và có thể báo khi một mã bị quét ở quá nhiều nơi.
Ở cả ba kiểu, nội dung vẫn là lời khai. Khác biệt nằm ở chỗ lời khai càng chi tiết theo lô, theo đơn vị thì càng dễ bị đối chiếu và càng khó nói dối lâu dài. Một trang chỉ có ảnh đẹp và khẩu hiệu là dấu hiệu bạn đang xem quảng cáo, không phải truy xuất.
Tem truy xuất chứng minh được gì, không chứng minh được gì
Bảng dưới đặt cạnh nhau những điều tem làm được khi hệ thống vận hành nghiêm túc và những điều tem không bao giờ làm được, dù in đẹp tới đâu.
| Câu hỏi của người mua | Tem truy xuất trả lời được không | Cần thêm gì để chắc |
|---|---|---|
| Ai chịu trách nhiệm về gói hàng này? | Được, nếu trang ghi rõ tên cơ sở, mã số đăng ký, địa chỉ | Đối chiếu tên cơ sở với thông tin trên bao bì và hoá đơn |
| Hàng thu hoạch ngày nào, ở vườn nào? | Được với mã theo lô hoặc theo đơn vị; mã tĩnh thì không | Ngày thu, ngày đóng gói phải hợp lý với độ tươi bạn thấy |
| Hàng có dư lượng vượt giới hạn không? | Không, trừ khi trang đăng phiếu kiểm nghiệm đúng lô | Phiếu phải có mã mẫu, ngày lấy mẫu khớp với lô |
| Hàng có đúng vùng, đúng giống như quảng cáo? | Chỉ ở mức lời khai | Chứng nhận của bên thứ ba, quy chế của tổ chức quản lý tên vùng |
| Hàng có ngon, có đạt phẩm cấp không? | Không | Chỉ tiêu chất lượng, tiêu chuẩn cơ sở hoặc phân hạng công bố |
| Gói này có phải hàng giả mang tem thật? | Một phần, nếu mã theo đơn vị và đếm lượt quét | Tem khó sao chép, bao bì niêm phong nguyên vẹn |
Cột giữa cho thấy điểm mạnh thật của truy xuất là xác định trách nhiệm và thời gian. Mọi câu hỏi về độ an toàn hay độ ngon đều cần một loại bằng chứng khác.
Những kiểu làm giả và làm dối thường gặp
Chép nguyên tem thật. Tem mã tĩnh in hàng loạt nên ai cầm được một gói là in lại được. Quét vẫn ra trang thật của cơ sở thật, chỉ có hàng bên trong là khác. Đây là lý do mã tĩnh gần như vô dụng trong việc chống giả.
Tự dựng trang truy xuất. Người bán tạo một trang có giao diện giống cổng truy xuất, điền vườn, ngày thu, cả ảnh chứng nhận. Không ai đứng sau kiểm tra dữ liệu, nên trang trông chuyên nghiệp mà nội dung không ràng buộc ai.
Mượn hồ sơ của vườn khác. Hàng gom từ nhiều nơi nhưng tem chỉ trỏ về một vườn đã có chứng nhận. Khi trang truy xuất không ghi sản lượng hay diện tích, không ai so được "một vườn hai sào mà bán ra cả mùa không hết hàng".
Dán tem lên hàng lẻ sau khi chia nhỏ. Thùng gốc có truy xuất, nhưng sau khi chia ra túi nhỏ ở cửa hàng, tem được dán lại trên túi không rõ đến từ thùng nào. Chuỗi đứt ở khâu cuối, đúng khâu gần bạn nhất.
Ghi ngày tự do. Ngày thu hoạch, ngày đóng gói được nhập tay, sửa lúc nào cũng được. Hệ thống tốt khoá dữ liệu sau khi ghi và lưu vết mọi lần sửa; hệ thống làm cho có thì không.
Dấu hiệu của một hệ thống truy xuất làm thật
Một hệ thống truy xuất nghiêm túc vận hành theo nguyên lý "một bước trước, một bước sau": mỗi mắt xích biết mình nhận hàng từ ai và giao cho ai, theo lô. Nguyên lý này có trong pháp luật an toàn thực phẩm của nhiều nước và trong các tiêu chuẩn về hệ thống truy xuất; Việt Nam cũng có tiêu chuẩn quốc gia và văn bản quản lý về truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hoá. Văn bản cụ thể được sửa đổi theo thời gian, bạn nên tra bản hiện hành khi cần trích dẫn.
Nhìn từ phía người mua, dấu hiệu dễ thấy nhất là mức chi tiết: trang truy xuất ghi mã lô, ngày thu, ngày đóng gói, nơi sơ chế, hạn dùng, và các mã này khớp với chữ in trên bao bì. Dấu hiệu thứ hai là có tên một bên kiểm tra độc lập: tổ chức chứng nhận VietGAP hay hữu cơ ghi số giấy và hiệu lực, hợp tác xã ghi quy chế kiểm soát nội bộ. Dấu hiệu thứ ba là tem không sao chép được, ví dụ mã riêng từng đơn vị kèm số lần quét, hoặc lớp cào che mã bên dưới.
Khi một trang truy xuất có cả ba lớp này, nó đáng tin hơn nhiều so với một tem chỉ dẫn về trang chủ cơ sở. Nhưng ngay cả khi đủ ba lớp, nó vẫn chỉ nói hàng đi từ đâu tới đâu, chưa nói hàng sạch tới mức nào; phần đó là việc của kiểm nghiệm.
Mã vạch, tem chống giả và tem truy xuất: ba thứ hay bị nhầm
Trên một gói nông sản thường có tới ba loại tem, mỗi loại trả lời một câu hỏi khác nhau. Gộp chúng làm một là nguồn của nhiều hiểu nhầm.
- Mã vạch thương mại (dãy số dưới vạch đen trắng) dùng để quét tính tiền và quản lý kho. Đầu số 893 cho biết doanh nghiệp đăng ký mã tại Việt Nam, không chứng minh hàng được trồng hay chế biến ở Việt Nam, càng không nói gì về chất lượng.
- Tem chống giả (tem bảy màu, tem vỡ, tem cào) nhằm chứng minh bao bì là của nhà sản xuất đó và chưa bị mở. Nó bảo vệ thương hiệu, không mô tả hành trình của hàng.
- Tem truy xuất (thường là QR) dẫn tới dữ liệu hành trình: vườn, lô, ngày, nơi sơ chế. Giá trị của nó phụ thuộc vào dữ liệu và người kiểm dữ liệu.
- Dấu chứng nhận (VietGAP, hữu cơ, chỉ dẫn địa lý, OCOP) là lời xác nhận của một bên thứ ba về quy trình hoặc tính chất. Dấu này phải có số giấy, tên tổ chức cấp và hiệu lực; một hình logo đơn thuần chưa phải bằng chứng.
Một gói hàng tốt có thể mang cả bốn thứ. Mỗi thứ chỉ gánh phần việc của nó, và không thứ nào bảo đảm thay cho thứ khác.
Đọc một trang truy xuất trong ba phút
Khi đứng ở quầy hoặc vừa nhận hàng, bạn có thể kiểm nhanh theo thứ tự dưới đây. Không cần thiết bị gì ngoài điện thoại.
- Quét mã và xem tên miền của trang hiện ra. Trang thuộc cơ sở, thuộc một nền tảng truy xuất, hay thuộc cổng của cơ quan quản lý. Ghi nhớ điều này trước khi đọc nội dung.
- Tìm mã lô hoặc mã đơn vị trên trang, rồi so với mã in hoặc dập trên bao bì. Không có mã lô nghĩa là bạn đang xem trang giới thiệu chung.
- Đọc ngày thu hoạch và ngày đóng gói. Với rau ăn lá, khoảng cách quá dài so với độ tươi bạn thấy là điều cần hỏi lại người bán.
- Xem phần chứng nhận: có số giấy, tên tổ chức cấp, ngày hết hạn không. Chứng nhận đã hết hạn mà vẫn đăng là dấu hiệu dữ liệu không được cập nhật.
- Nếu trang đăng phiếu kiểm nghiệm, kiểm xem ngày lấy mẫu có gần với lô hàng không. Một phiếu hai năm trước không nói gì về lô hôm nay.
- Chụp lại màn hình và giữ hoá đơn. Truy xuất phát huy giá trị lớn nhất khi có sự cố và bạn cần một mắt xích chịu trách nhiệm.
Nếu bước hai đã thất bại, các bước sau chỉ còn giá trị tham khảo. Mã lô là xương sống của mọi hệ thống truy xuất.
Vì sao truy xuất vẫn đáng có dù không chứng minh hàng thật
Đọc tới đây, bạn có thể nghĩ tem truy xuất vô ích. Không hẳn. Giá trị lớn nhất của truy xuất không nằm ở lúc mua mà ở lúc có sự cố: khi một lô bị phát hiện vượt dư lượng hay nhiễm vi sinh, hệ thống truy xuất cho biết lô đó đã đi tới những đâu để thu hồi, và từ vườn nào để khoanh vùng nguyên nhân. Không có truy xuất, cơ quan quản lý buộc phải cảnh báo cả một mặt hàng, và cả những nhà vườn làm đúng cũng chịu thiệt.
Truy xuất cũng tạo áp lực ngược lên người sản xuất. Khi tên và lô của mình gắn trên từng gói, cơ sở có lý do để ghi nhật ký sản xuất cẩn thận, tuân thủ thời gian cách ly thuốc, và không trộn hàng không rõ nguồn. Áp lực này chỉ có thật khi người mua và nhà phân phối thật sự quét mã và thật sự hỏi khi dữ liệu không khớp.
Cách dùng hợp lý là xem tem truy xuất như một điều kiện cần: có thì tốt hơn không, có mã lô thì tốt hơn mã tĩnh, có bên thứ ba thì tốt hơn tự khai. Còn câu hỏi "hàng này có an toàn và đạt chất lượng không" vẫn phải tìm câu trả lời ở chứng nhận còn hiệu lực và kết quả kiểm nghiệm đúng lô.
Câu hỏi thường gặp
Quét mã QR ra trang có ảnh vườn và giấy chứng nhận thì có phải hàng thật không?
Chưa chắc. Ảnh vườn và giấy chứng nhận chỉ cho biết cơ sở đó tồn tại và từng được cấp giấy. Nếu mã là mã tĩnh in chung cho mọi gói, người khác có thể in lại tem đó lên hàng của họ. Bạn cần thấy mã lô khớp bao bì và chứng nhận còn hiệu lực mới tăng được độ tin.
Tem truy xuất có bắt buộc trên nông sản bán trong nước không?
Phần lớn nông sản tươi bán lẻ trong nước không bắt buộc dán tem truy xuất cho từng gói; yêu cầu truy xuất thường đặt lên cơ sở sản xuất, kinh doanh ở mức lưu hồ sơ theo lô. Một số chuỗi bán lẻ và chương trình địa phương tự đặt yêu cầu riêng. Quy định cụ thể thay đổi theo thời gian, nên tra văn bản hiện hành.
Mã vạch bắt đầu bằng 893 có nghĩa là hàng Việt Nam không?
Không hẳn. Đầu số 893 cho biết doanh nghiệp sở hữu mã vạch đã đăng ký mã tại Việt Nam. Doanh nghiệp đó có thể đóng gói hàng nhập khẩu hoặc hàng gom từ nhiều nơi. Xuất xứ phải xem ở dòng ghi xuất xứ trên nhãn và giấy tờ của lô hàng.
Trang truy xuất đăng phiếu kiểm nghiệm thì có yên tâm được không?
Phiếu chỉ có giá trị với mẫu đã được thử. Bạn nên xem ngày lấy mẫu, tên mẫu, mã mẫu có khớp lô đang cầm trên tay không, và phòng thử nghiệm có được công nhận cho các chỉ tiêu đó không. Phiếu cũ hoặc phiếu không ghi lô chỉ mang tính giới thiệu.
Blockchain có làm cho tem truy xuất đáng tin hơn không?
Blockchain làm cho dữ liệu đã ghi khó bị sửa lén về sau. Nó không kiểm tra được dữ liệu lúc nhập có đúng với thực tế không. Nếu người nhập khai sai ngay từ đầu, blockchain chỉ lưu giữ cái sai đó một cách bền vững. Bên thứ ba kiểm tra hiện trường vẫn là lớp không thay được.
Phát hiện tem truy xuất không khớp với hàng thì nên làm gì?
Chụp lại bao bì, mã và trang hiện ra, giữ hoá đơn, rồi hỏi lại nơi bán và cơ sở đứng tên. Nếu có dấu hiệu gian dối về nguồn gốc, bạn có thể phản ánh tới cơ quan quản lý thị trường hoặc cơ quan quản lý an toàn thực phẩm ở địa phương, kèm các bằng chứng đã lưu.