ASC và BAP là hai chứng nhận nuôi trồng thuỷ sản có bên thứ ba đánh giá, rất phổ biến trên cá tra và tôm Việt Nam xuất khẩu. ASC tập trung vào trách nhiệm môi trường và xã hội của trại nuôi; BAP bao trùm cả chuỗi từ trại giống, nhà máy thức ăn, trại nuôi tới nhà máy chế biến, với hệ thống sao thể hiện bao nhiêu khâu đã được chứng nhận. Cả hai đều bảo đảm quy trình, không bảo đảm vị ngon hay kích cỡ của từng con cá, con tôm.
Nếu bạn mua hàng cho cửa hàng thực phẩm, bếp nhà hàng hay viết về ngành thuỷ sản, hiểu ranh giới của từng dấu giúp tránh hai sai lầm: coi logo là bảo đảm an toàn tuyệt đối, hoặc coi mọi chứng nhận như nhau. Bài viết đi lần lượt qua từng chứng nhận, đặt chúng cạnh GlobalG.A.P. và VietGAP thuỷ sản, rồi chỉ cách kiểm một dấu trên bao bì.
ASC và BAP là ai, chứng nhận cái gì
ASC, viết tắt của Aquaculture Stewardship Council, là tổ chức độc lập phi lợi nhuận được thành lập năm 2010 với sự khởi xướng của WWF và Sáng kiến Thương mại Bền vững Hà Lan (IDH). ASC xây dựng bộ tiêu chuẩn cho các nhóm loài nuôi, trong đó cá tra là một trong những loài có tiêu chuẩn sớm nhất. Trọng tâm của ASC là giảm tác động môi trường của trại nuôi và bảo đảm quyền lợi của người lao động, cộng đồng xung quanh. Việc đánh giá do tổ chức chứng nhận độc lập thực hiện, không phải ASC tự đánh giá.
BAP, viết tắt của Best Aquaculture Practices, là chương trình chứng nhận của Global Seafood Alliance, tổ chức trước đây có tên Global Aquaculture Alliance. BAP có tiêu chuẩn riêng cho trại giống, nhà máy thức ăn, trại nuôi và nhà máy chế biến. Một sản phẩm được gắn số sao theo số khâu trong chuỗi đã đạt chứng nhận: một sao là nhà máy chế biến, hai sao thêm trại nuôi, ba sao thêm trại giống hoặc nhà máy thức ăn, bốn sao là đủ cả bốn khâu.
Hai chương trình có phần chồng lấn: cả hai đều xét quản lý môi trường, sức khoẻ vật nuôi, sử dụng thuốc, lao động. Khác biệt nằm ở trọng tâm và cách tổ chức. Với người mua, điều quan trọng là biết mình đang nhìn thấy dấu nào và nó phủ khâu nào của chuỗi.
ASC, BAP, GlobalG.A.P. và VietGAP thuỷ sản đặt cạnh nhau
Bảng dưới so bốn chứng nhận hay gặp trên thuỷ sản nuôi ở Việt Nam. Đây là mô tả ở mức nguyên lý; chi tiết tiêu chí từng phiên bản cần tra trên trang của chính tổ chức sở hữu tiêu chuẩn.
| Chứng nhận | Chủ sở hữu tiêu chuẩn | Trọng tâm | Phạm vi chuỗi |
|---|---|---|---|
| ASC | Tổ chức độc lập quốc tế | Môi trường, xã hội, sức khoẻ vật nuôi | Trại nuôi; logo trên bao bì cần thêm chứng nhận chuỗi hành trình |
| BAP | Global Seafood Alliance | An toàn thực phẩm, môi trường, xã hội, phúc lợi | Trại giống, thức ăn, trại nuôi, chế biến; thể hiện bằng số sao |
| GlobalG.A.P. thuỷ sản | Tổ chức quốc tế về thực hành nông nghiệp tốt | An toàn thực phẩm, truy xuất, môi trường, người lao động | Chủ yếu trại nuôi |
| VietGAP thuỷ sản | Tiêu chuẩn quốc gia của Việt Nam | An toàn thực phẩm, môi trường, xã hội ở mức cơ bản | Cơ sở nuôi trồng |
Một trại cá tra lớn có thể đồng thời giữ nhiều chứng nhận, vì mỗi khách hàng nhập khẩu yêu cầu một dấu khác nhau. Điều đó không có nghĩa trại nhiều dấu chắc chắn tốt hơn trại ít dấu; nó chủ yếu phản ánh thị trường mà trại bán vào.
ASC trên một trại cá tra kiểm những gì
Tiêu chuẩn ASC cho cá tra được tổ chức theo các nguyên tắc lớn, mỗi nguyên tắc có nhiều tiêu chí cụ thể. Ở mức tổng quát, đánh giá viên xem xét những nhóm vấn đề sau.
- Tính hợp pháp: trại có giấy phép, quyền sử dụng đất và mặt nước, tuân thủ luật hiện hành.
- Vị trí và tác động môi trường: trại không gây hại cho hệ sinh thái nhạy cảm, có đánh giá tác động.
- Quản lý nước và bùn thải: chất lượng nước thải được giám sát, bùn đáy được xử lý đúng cách.
- Thức ăn: nguồn nguyên liệu thức ăn có trách nhiệm, đặc biệt là bột cá, dầu cá; hiệu quả sử dụng thức ăn.
- Sức khoẻ cá và thuốc: kế hoạch sức khoẻ đàn, giới hạn dùng kháng sinh, cấm các chất theo danh mục, ghi chép.
- Ngăn cá thoát ra môi trường và quản lý con giống.
- Người lao động: không lao động trẻ em, không lao động cưỡng bức, an toàn lao động, tiền công, quyền lập hội.
- Quan hệ với cộng đồng xung quanh: cơ chế tiếp nhận và giải quyết khiếu nại.
Danh sách này cho thấy ASC đo "nuôi có trách nhiệm" nhiều hơn là đo phẩm chất miếng phi lê. Một phi lê cá tra ASC và một phi lê không ASC cùng nhà máy có thể giống nhau về cảm quan; khác biệt nằm ở cách con cá được nuôi.
Hệ sao của BAP nói gì với người mua
Hệ sao của BAP là cách nhanh để biết bao nhiêu khâu trong chuỗi sản xuất đã được đánh giá. Với một gói tôm đông lạnh, một sao chỉ cho biết nhà máy chế biến đạt chuẩn; con tôm có thể đến từ trại chưa được chứng nhận. Bốn sao cho biết trại giống cung cấp tôm bố mẹ hoặc tôm giống, nhà máy sản xuất thức ăn, trại nuôi và nhà máy chế biến đều đạt chuẩn BAP.
Điều này có ý nghĩa thực tế. Nhiều rủi ro về an toàn và trách nhiệm nằm ở khâu trại nuôi, như dùng thuốc, chất lượng nước, lao động, chứ không ở nhà máy. Một sản phẩm chỉ một sao vẫn hợp lệ, nhưng lời hứa của nó hẹp hơn nhiều so với cảm giác khi nhìn thấy logo.
Khi mua số lượng lớn, bạn có thể hỏi nhà cung cấp sản phẩm đang ở mức mấy sao và xin danh sách cơ sở được chứng nhận tương ứng. Các cơ sở đạt BAP được công bố trên hệ thống tra cứu của chương trình. Đối chiếu tên nhà máy, trại nuôi trên giấy tờ lô hàng với danh sách đó là cách kiểm nhanh mà không cần đến tận nơi.
Chuỗi hành trình: vì sao logo trên gói cá cần thêm một chứng nhận
Một trại cá tra đạt ASC chưa đủ để gói phi lê ở siêu thị được in logo ASC. Từ trại tới kệ, con cá đi qua thương lái, nhà máy chế biến, nhà phân phối. Ở mỗi khâu, cá từ trại có chứng nhận có thể bị trộn với cá từ trại không có chứng nhận. Để ngăn điều này, ASC và nhiều chương trình khác yêu cầu chứng nhận chuỗi hành trình cho các doanh nghiệp xử lý sản phẩm sau trại.
Chứng nhận chuỗi hành trình kiểm việc tách biệt, nhận diện và ghi chép: hàng có chứng nhận được nhận, lưu kho, chế biến, đóng gói riêng, có hồ sơ khớp khối lượng vào và ra. Chỉ doanh nghiệp có chứng nhận này mới được dùng logo trên sản phẩm bán cho người tiêu dùng, và logo thường đi kèm một mã số tra cứu được.
Đây là chi tiết mà nhiều quảng cáo bỏ qua. Một nhà phân phối quảng cáo rằng cá họ bán lấy từ trại ASC nhưng không có chứng nhận chuỗi hành trình thì không được phép in logo, và lời nói đó cũng không có cơ chế kiểm. Với người mua cho cửa hàng thực phẩm, nên hỏi rõ doanh nghiệp bán cho mình có chứng nhận chuỗi hay không.
Những điều ASC và BAP không bảo đảm
Không bảo đảm vị ngon, độ béo hay kích cỡ. Đây là chỉ tiêu thương mại do hợp đồng mua bán quy định, không thuộc phạm vi chứng nhận.
Không bảo đảm từng lô hàng không có tồn dư. Chứng nhận kiểm quy trình dùng thuốc và hồ sơ; kết quả kiểm nghiệm từng lô vẫn là một lớp kiểm khác. Phần lớn hàng xuất khẩu phải qua kiểm nghiệm theo yêu cầu của nước nhập.
Không bảo đảm hiệu lực mãi mãi. Chứng nhận có thời hạn, có đánh giá giám sát định kỳ, có thể bị đình chỉ hoặc thu hồi khi trại vi phạm. Bao bì in từ trước có thể còn logo trong khi chứng nhận đã thay đổi.
Không bảo đảm khâu bảo quản sau khi hàng rời nhà máy. Chuỗi lạnh trong phân phối, trưng bày và giao hàng nằm ngoài phạm vi phần lớn chứng nhận nuôi trồng. Một gói phi lê đạt chuẩn ở nhà máy vẫn có thể bị rã đông một phần trên xe giao hàng hoặc trong tủ trưng bày quá tải.
Không bảo đảm mọi sản phẩm của doanh nghiệp đều được chứng nhận. Một công ty có thể có vài trại đạt ASC và vài trại chưa đạt, hoặc có dòng sản phẩm mang logo và dòng không mang. Chứng nhận gắn với cơ sở và phạm vi cụ thể, không gắn với tên công ty nói chung. Vì vậy khi đọc hồ sơ năng lực của một nhà cung cấp, bạn nên xem chứng nhận áp dụng cho trại nào, loài nào, sản phẩm nào, thay vì chỉ thấy logo trên trang giới thiệu.
Kiểm một dấu ASC hoặc BAP trên bao bì
Dù là người mua lẻ hay người mua cho bếp, bạn có thể kiểm một dấu chứng nhận trong vài phút. Các bước dưới đây áp dụng cho cả ASC và BAP.
- Tìm mã số đi kèm logo trên bao bì; logo không có mã là dấu hiệu cần thận trọng.
- Ghi lại tên doanh nghiệp đóng gói hoặc phân phối in trên bao bì.
- Tra mã hoặc tên doanh nghiệp trên hệ thống tra cứu công khai của chương trình chứng nhận.
- Kiểm tình trạng chứng nhận: còn hiệu lực, bị đình chỉ hay đã hết hạn, và phạm vi có bao gồm loài thuỷ sản trên bao bì không.
- Với BAP, đối chiếu số sao in trên bao bì với các khâu được chứng nhận trong hệ thống.
- Với đơn hàng lớn, xin bản sao chứng nhận của trại nuôi, nhà máy và chứng nhận chuỗi hành trình của doanh nghiệp bán cho bạn.
Nếu thông tin tra cứu khớp, bạn có một bảo đảm có thật về quy trình. Nếu không khớp, hãy hỏi lại nhà cung cấp trước khi tiếp tục; đôi khi chỉ là bao bì cũ, đôi khi là logo được dùng sai.
Nên lưu lại ảnh chụp kết quả tra cứu kèm ngày tra cùng hồ sơ lô hàng. Khi có khiếu nại sau này, đó là bằng chứng cho thấy bạn đã kiểm ở thời điểm mua.
Câu hỏi thường gặp
Cá tra Việt Nam có ASC có an toàn hơn cá tra không có chứng nhận không?
Cá tra có ASC được nuôi theo quy trình có đánh giá độc lập về dùng thuốc, quản lý nước và sức khoẻ cá, nên rủi ro được kiểm soát tốt hơn về hệ thống. Tuy vậy cá không có ASC vẫn có thể an toàn nếu trại tuân thủ quy định và lô hàng qua kiểm nghiệm. ASC bảo đảm quy trình, không thay kiểm nghiệm lô hàng.
ASC và MSC khác nhau thế nào?
ASC dành cho thuỷ sản nuôi trồng, MSC dành cho thuỷ sản khai thác tự nhiên. Hai tổ chức có logo và tiêu chuẩn riêng, cùng hướng tới tính bền vững nhưng xét những vấn đề khác nhau. Một gói cá tra hay tôm nuôi chỉ có thể mang ASC, không mang MSC.
BAP bốn sao có phải chất lượng cao nhất không?
Bốn sao cho biết cả bốn khâu trong chuỗi đều đạt chuẩn BAP, tức là phạm vi bảo đảm rộng nhất của chương trình. Nó không nói gì về cảm quan, kích cỡ hay vị ngon, vốn do hợp đồng mua bán quy định. Gọi là bảo đảm rộng nhất thì đúng hơn là chất lượng cao nhất.
Vì sao thuỷ sản bán trong nước ít có logo ASC, BAP?
Các chứng nhận này chủ yếu do khách hàng nhập khẩu yêu cầu, nên trại và nhà máy làm để bán ra nước ngoài. Thị trường trong nước ít yêu cầu, chi phí duy trì chứng nhận chuỗi hành trình cho hàng nội địa cũng là một rào cản. Một số hàng nội địa có thể đến từ trại có chứng nhận nhưng không được in logo.
VietGAP thuỷ sản có được công nhận ở nước ngoài không?
VietGAP là tiêu chuẩn quốc gia, chủ yếu có giá trị ở thị trường trong nước và trong các chương trình hỗ trợ của nhà nước. Khách hàng nhập khẩu thường yêu cầu các chứng nhận quốc tế như ASC, BAP, GlobalG.A.P. Mức độ chấp nhận cụ thể tuỳ từng khách hàng và thị trường.
Chứng nhận ASC có xét đến phúc lợi của cá không?
Tiêu chuẩn ASC có các yêu cầu về sức khoẻ đàn, mật độ, quản lý dịch bệnh và một số khía cạnh liên quan đến phúc lợi. Mức độ và cách diễn đạt khác nhau giữa các phiên bản tiêu chuẩn. Muốn biết chính xác, bạn nên đọc tiêu chuẩn hiện hành trên trang của ASC.